مقایسه مسالک‌المحسنین و سیاحت‌نامه‌ابراهیم‌بیگ از منظر تحلیل انتقادی با رویکرد اجتماعی

نقد مناسبات اجتماعی و به تصویر کشیدن شرایط و چگونگی گذار جامعه از بحران‌‌های تاریخی، یکی از مهم ترین کاربرد‌های ادبیات است. قالب سیاحت‌نامه‌ یا سفرنامه،‌ روایتی است داستانی از مشاهدات عینی یا ذهنی نویسنده که در خلال روایت به نقد و بررسی جنبه‌های گوناگون اجتماعی نیز می‌پردازد. سیاحت‌نامه‌ابراهیم‌بیگ و مسالک‌المحسنین جزو این گروه از کتاب‌هاست که مدتی پیش از انقلاب مشروطه انتشار یافته و تاثیر زیادی بر جنبش مردمی در انقلاب مشروطه گذاشته است. تلاش نویسندگان در راستای آگاه‌سازی مردم و تطبیق مدرنیته با فرهنگ سنتی ایران، تبدیل  به جنبشی ایدئولوژیک و اصلاح‌طلبانه شده است. این مقاله با هدف کشف مضامین اجتماعی و انتقادی، از منظر جامعه‌شناسی ادبیات، به بررسی محتوایی و مقایسه‌ای دو اثر ذکر شده می‌پردازد. مهم ترین یافته‌های پژوهش این است که روشنفکرانی هم چون طالبوف و مراغه‌ای توانسته‌اند بسیاری از نظریات خود را در جامعه و در بین مردم تثبیت کنند، چرا که اساس اندیشه‌های خود را بر مبنای ارائه الگویی جدید از مدرنیته قرار داده‌اند که متناسب و سازگار با جامعه و فرهنگ ایرانی و اسلامی باشد. در این راستا نخست به توصیف وضع موجود، سپس آسیب شناسی آن وضعیّت ‌و بعد راه‌های برون رفت از آن شرایط و در پایان ترسیم وضعیّت مطلوب پرداخته‌اند.

comparison of masalek al-mohsenin and travel diary of ebrahim beyg from the point of view of critical analysis with a social approach

criticizing social relations and portraying the conditions and how society passes through historical crises is one of the most important uses of literature. the travelogue is the story of objective or subjective observations of the author, who also reviews various social aspects during the narration. the travelogues of ebrahim beyg and masalek al-mohsenin are among these books that were published some time before the constitutional revolution. and it has had a significant impact on the popular movement during the revolution. the writers' effort to inform people and adapt modernity to iran's traditional culture has turned into an ideological and reformist movement. this article with the aim of discovering social and critical themes, it deals with the content and comparison of the two mentioned works from the perspective of the sociology of literature. the most important outcomes of the research is that thinkers such as talebof and maraghei are trying to adapt a new form of modernity to iranian and islamic society and culture. in this regard, they have described the current situation first and, then, the pathology of that situation, the ways out of that situation, and drawing the desired situation is provided.