بررسی تحلیلی-تطبیقی مقولۀ «سفر» و «سلوک» در ادبیات داستانی: تمرکز بر آثار احمد غزالی و صمد بهرنگی

در ادبیات جهان، پرداختن به سفر قهرمان جایگاه ویژه‌ای دارد. جذّابیت این مقوله چنان است که آثار فاخری هم در ادبیات کودک و هم بزرگسال بدان اختصاص یافته است. داستان ماهی‌سیاه کوچولو به قلم صمد بهرنگی با زبانی تمثیلی و البته شیرین و کودکانه، به سفر قهرمان داستان و مراحل گذر وی از موانع و چالش های گوناگون پرداخته است. نگارش چنین آثار عمیقی برای کودکان که باوجود برخورداری از زبانی کودکانه، ریشه در مفاهیم ژرف عرفانی دارد، می‌تواند تاثیرات تربیتی بسیار شگرفی بر نسل جدید بگذارد. از سفر معنوی یا عرفانی در ادبیات بزرگسال، غالباً با نام سلوک یاد می‌شود. هدف از جستار حاضر بررسی تطبیقی مراحل سفر ماهی‌سیاه با مقامات سلوک مرغان در رسالة‌الطیور احمد غزالی است. هرچند در هیچ‌یک از این دو اثر به تفکیک نامی برای مراحل سفر ذکر نشده؛ ولی در منطق‌الطیر عطار که اثری اقتباسی از رسالة‌الطیور است، از این منازل به وادی‌های سلوک تعبیر شده و به ترتیب شامل «طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا» است. یافته‌های مقاله حاکی از تطبیق تمام مقامات یادشده با مراحل سفر ماهی‌سیاه است. یکی از دلایل این شباهت را می‌توان اختصاص این آثار به حوزه ادبیات عرفانی و پرداختن آنها به مقوله مشترک «سفر عرفانی» دانست. همچنین، از روح مشترک بشری در به تحریر در آمدن آثار عرفانی تطبیق‌پذیر و یا حتی از تاثیر ناخودآگاه نویسندۀ معاصر از نویسندۀ کلاسیک نیز نمی‌توان به‌سادگی گذشت.

the comparative-analytic study of “journey” and “mystical-journey” in narrative literature: ahmad ghazali and samad behrangi’s works in focus

journey has always occupied a unique position in world literature. the current paper investigates the concept of journey in children and adult’s narrative literature. samad behrangi’s “the little black fish” concerns the challenges faced by the main character while passing through different stages of the mystical journey. the present paper aims at investigating the comparability of the stages of the little black fish’s journey with that of the birds in resalat al-toyur by ahmad ghazali. in the two works, the stages are not distinctively named. in attar’s mantegh al-tair, as an adaptation of ghazali’s work, the sevenstages of the mystical journey includes: quest, love, wisdom,independence, monotheism, amazement, indigence, and death. thisframework is employed in comparing the aforementioned stages. thefindings revealed that the stages are remarkably similar to each other.the major reason for the existence of such an incredible similarity wasoriginated in the fact that they belong to mystical literature and coverthe same theme of “mystical journey”. last but not least, the similaritymay also have its origins in the unconscious impact of the classicwriters (i.e., attar, ahmad ghazali) on the contemporary author (i.e.,samad behrangi), as well as the human soul commonly shared by allhuman beings.