بررسی باستان‌شناختی سلاح‌های گرم و فرآیند تولید، به‌کارگیری، بهره‌وری از آن در بستر سیاسی و اقتصادی دورۀ قاجار

براساس مطالعات باستان‌شناختی، انسان همواره در تلاش برای تولید و تکامل ابزارهای جنگی بوده و تسلیحات جنگی همواره نقشی مهم در کسب موفقیت‌های نظامی داشته ‌است. به‌رغم افزایش چشمگیر مطالعات باستان‌شناسی دورۀ قاجار، نوع تسلیحات نظامی مورداستفاده در این دوره کمتر موردتوجه قرار گرفته است و پژوهش‌های انجام‌شده در حوزۀ نظامی دورۀ قاجار بیشتر به بررسی سلاح‌های سرد و ساختار نظامی قشون پس از رفت و آمد هیات‌های نظامی خارجی و تاثیرات آن‌ها اختصاص دارد؛ درصورتی‌که نقش سلاح گرم در دورۀ قاجار و تحولات ناشی از آن کمتر در مطالعات باستان‌شناسی موردتوجه قرار گرفته است. تمرکز این پژوهش بررسی چگونگی واردات و ساخت سلاح گرم و انواع مورداستفادۀ آن در طول دورۀ قاجار است. هدف از این پژوهش، مطالعۀ باستان‌شناسانۀ این سلاح‌ها و بررسی رفتار فرهنگی هر دوره در چگونگی مواجه با تولید و واردات سلاح‌ها در راستای پاسخ به این پرسش‌ها است؛ روش‌های دستیابی به این سلاح‌ و تولید داخلی آن‌ها به چه صورت بوده؟ و تفاوت آن‌ها در چه جزئیاتی قابل تبیین است؟ هم‌چنین بسترهای سیاسی و اقتصادی دورۀ قاجار چگونه در توسعه و به‌کارگیری سلاح گرم موثر بوده‌اند؟ روش پژوهش به‌صورت یک بررسی جامع و همه‌جانبه‌نگر موادفرهنگی مکتوب و غیرمکتوب طراحی شده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آ‌ن هستند که استفادۀ قشون از سلاح‌های گرم به‌عنوان جنگ‌افزار محوری قشون در آغاز دورۀ پیشا ناصری و با آغاز مناسبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای ایران با دیگر کشورها آغاز شده و تلاش برای تولید داخلی آن نیز از همان ابتدا مدنظر قرار گرفته است؛ هم‌چنین سلاح‌های تولید داخل دارای طول بیشتر و تزئینات کمتری در مقایسه با نمونه‌های وارداتی هستند، ازجمله تزئینات مورداستفاده در نمونه‌های داخلی نقوش تناوبی هندسی است.  

firearms’ archaeological investigation and their production process, uses, and efficiency in the economic and political environment of the qajar period

human being has always attempted to produce and evolve weaponry based on the archaeological studies of the remaining cultural materials. as an important factor in achieving military success in all historical eras, a significant part of the metalwork industry and art has been devoted to the weaponry production. in spite of the prominent increase in archaeological studies of the qajar period, the kinds of military weapons utilized in the period have gained less attention; since, studies conducted on the military context of the qajar period have mostly concentrated on cold weaponry and the army’s military structure after foreign military delegations beginning to commute as well as their impacts; this is while the role of these weaponry in the qajar era and the developments stemming from them have gained lower attention in the archaeological research. the present study aimed at the archaeological examination of these weapons, investigating the cultural behavior of each period in dealing with the production and importing weapons for answering the following questions: how were these weapons obtained or domestically manufactured? and how the differences among them can be explained? to conduct this study, a comprehensive study of written and non-written cultural materials, measurement, and assessment of cultural materials besides analysis and explanation of the obtained data were done. results revealed that the army’s use of firearms as the main war weapons started at the early pre-naserian period after iran’s inter-regional and intra-regional relations with other countries; also, from the very beginning, attempts for their domestic production had been considered. additionally, domestic guns have more length and less decorations in comparison with the imported ones, which are mostly with periodic geometric patterns.