مسالۀ تجلی در خوشنویسیِ اسلامی؛ با تکیه‌بر اصول صفا و شان

مفهوم «تجلی» یکی از مفاهیم بنیادین حکمت و عرفان اسلامی است که ریشه در قرآن کریم و روایات معصومین (ع) دارد و از همین معبر، وارد زبان ذوقی عرفای مسلمان، خصوصاً ابن‌عربی، هم اهتمام ویژه‌ای به آن پیدا می‌کنند. با وصف این، از آنجاکه مسالۀ تجلی در هنر، جایگاه خاصی در مباحث عرفانی می‌یابد و چون یکی از اصول اساسی هنر خوشنویسی همانا «صفا» است و تا زنگار از قلب زدوده نشود و صفا حاصل نگردد، نقشی در آن متجلی نخواهد شد؛ لذا به‌نظر می‌رسد که از معبر همین مفهوم تجلی، پیوند وثیقی میان عرفان و خوشنویسی برقرار می‌شود. برهمین مبنا، پژوهش حاضر کوشیده است تا به این دو پرسش پاسخ دهد؛ 1. تجلی چیست و چه جایگاهی در متون مقدس و عرفانی ما دارد؟ 2. رابطۀ تجلی با مبانی نظری خوشنویسی اسلامی، خصوصاً «صفا» و «شان» چیست؟ روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی است که براساس داده‌های کتابخانه‌ای انجام شده است؛ لذا برای رسیدن به پاسخ روشنِ این دو پرسش و برقراری پلی میان عرفان و خوشنویسی اسلامی و یافتن شان عرفانیِ «تجلی» در آن، ابتدا به‌معنای تجلی در منابع دینی همچون آیات و روایات پرداخته شده و سپس در متون عرفانی (نزد ابن‌عربی و عرفای پیش از او) معنای آن‌را پی گرفته است. در ادامه، به مقولۀ تقدس در خوشنویسی پرداخته شده و از ثنای اصول دوازده‌گانۀ حاکم بر آن (طبق متن آداب‌المشق باباشاه اصفهانی) ارتباط «تجلی» با «صفا» و «شان» در خوش نویسی اسلامی و نسبتش با حُسن یا زیبایی آن بررسی شده است. 

the issue of manifestation in islamic calligraphy; relying on the principles of refinement and dignity

the concept of “manifestation” (tajalli) is one of the fundamental concepts of islamic wisdom and mysticism, which has its roots in the holy qur’an and the traditions of the innocents (peace be upon them), and from this passage, it enters the tasteful language of muslim mystics, especially ibn arabi, pay special attention to it. they do. with this description, since the issue of manifestation in art finds a special place in mystical discussions and since one of the basic principles of the art of calligraphy is indeed “refinement” (sh’an) and until the rust is not removed from the heart and refinement is not achieved, an image in it will not be manifested; therefore, it seems that through the expression of this concept of manifestation, a close bond is established between mysticism and calligraphy. based on this, the current research has tried to answer these two questions: 1. what is manifestation and what is its place in our sacred and mystical texts? 2. what is the relationship between manifestation and the theoretical foundations of islamic calligraphy, especially “refinement” and “dignity” (safā)? in order to reach a clear answer to these two questions and to establish a bridge between mysticism and islamic calligraphy and to find the mystical dignity of “manifestation” in it, therefore, first the meaning of manifestation in religious sources such as verses and narrations was discussed and then in mystical texts (according to ibn arabi and mystics before him) has understood its meaning. in the following, the category of sanctity in calligraphy is discussed and based on the twelve principles governing it (according to the text of babashah isfahani’s adab al-mashq), the connection of “manifestation” with “refinement” and “dignity” in islamic calligraphy and its relationship with its beauty (hosn) is examined.