نشان‌های سنگ‌تراشان در مجموعۀ صفویِ باغ‌شاه و عباس‌آبادِ بهشهر

شهر «اشرف»، «بهشهر» کنونی، در سال 1021ه‍.ق. به‌دستور «شاه‌عباس اوّل»، احداث و هم‌زمان، عمارت‌هایی در آن بنا شد. در کف‌سازی بناهای سلطنتی بهشهر از سنگ‌های تراش‌خورده استفاده شده که بر سطح برخی از آن‌ها، علائم حجاران دورۀ صفوی نقر شده است. باوجود اهمیت فراوان مجموعۀ نقوش مذکور، اما صرف‌نظر از یک اشارۀ کوتاه توسط دمورگان در اواخر قرن 19م.، تاکنون هیچ مطالعۀ مستقل و مفصلی دربارۀ علائم حجاری مجموعۀ بهشهر صورت نگرفته است. در این پژوهش که براساس بررسی میدانی و مطالعات تکمیلی کتابخانه‌ای صورت‌گرفت، 266 بلوک سنگی علامت‌دار شامل 309 نشان مربوط به حجاران صفوی در مجموعۀ باغ‌شاه و کاخ عباس‌آباد بهشهر، شناسایی و مستندنگاری شد. هدف از این پژوهش، پاسخ به پرسش‌هایی دربارۀ ماهیت و مفهوم علائم حجاری در مجموعۀ بهشهر، طبقه‌بندی آن‌ها و دستیابی به اطلاعاتی دربارۀ ساخت و سازهای مجموعۀ مذکور از طریق مطالعۀ علایم حجاری است. برای دستیابی به این هدف، علائم مذکور مطالعه و طبقه‌بندی شده و برخی جنبه‌های ظاهری و مفهومی این نشان‌ها، از طریق مقایسۀ تطبیقی با نمونه‌های مشابه در ایران و سایر مناطق همجوار روشن شده است. نتیجۀ این پژوهش نشان می‌دهد که  برخی از علائم حجاران در مجموعۀ صفوی بهشهر دارای نمونه‌های مشابه، حتی درمیان قدیمی‌ترین نمونه‌ها از دوران هخامنشی تا قاجار هستند. بیشینۀ علائم حجاران مجموعۀ بهشهر را می‌توان در گروه علائم هندسی و سپس ابزار و اشیاء و تعداد کمتری را هم می‌توان در گروه نقوش گیاهی یا جانوری طبقه‌بندی نمود. برخی از علائم هم شباهت‌هایی با الفبای ارمنی و گرجی دارند که احتمالاً حاکی از حضور حجاران این مناطق در ساخت مجموعۀ بهشهر است. بااین‌حال تقریباً هیچ‌یک از علائم حجاری پرتعداد مجموعۀ مذکور، را نمی‌توان با اطمینان نقوش مذهبی یا آئینی نامید. 

the mason’s marks of the safavid complex of bagh-e shah and abbasabad in behshahr

ashraf, the modern behshahr, was built in 1021 ah (1612 ad) by shah abbas the great. the flooring of its royal buildings was made by carved stones, some of which have the mason’s marks of safavid sculptors. despite the great importance of this collection, apart from a short reference by de morgan in the late 19th century, no independent study has been done on the mason’s marks of the behshahr collection. in this research, which was conducted based on both field research and library studies, 266 blocks, including 309 mason’s marks from the safavid period, were identified and documented in bagh-e shah and abbasabad in behshahr. the aim of this research is to answer questions about the nature and meaning of the mason’s marks in the behshahr collection, their classification, and to obtain information about the constructions of the aforementioned collection through the study of mason’s marks. to achieve this goal, the aforementioned marks have been studied and classified, and some of the visual and conceptual aspects of these marks have been clarified through comparative comparison with similar examples in iran and other neighboring regions. the result of this research indicates that some of the mason’s marks of the behshahr collection have similar examples, even among the oldest examples from the achaemenid to the qajar periods. most of the mason’s marks of the behshahr collection can be classified as geometric marks, then tools and objects, and a smaller number can be classified as plant or animal motifs. some signs have similarities with the armenian and georgian alphabets, which probably indicates the presence of sculptors from these regions in the construction of behshahr complex. however, almost none of the signs can be called religious motifs with certainty.