مقایسۀ تطبیقی دو مسجد جامع زواره و گناباد براساس تحلیل ساختار فضایی و عملکردی مساجد

معماری مساجد در دوره‌های مختلف دستخوش تحولات گوناگونی بوده و هر دورۀ تاریخی ویژگی‌های خاص خود را نمایان کرده ‌‌است. دورۀ خوارزمشاهی، دوره‌ای تاریخی است که محققان تاریخ معماری، به‌علت کوتاهی این دوره و حملۀ مغول، بعضاً ابنیۀ به‌جا‌مانده از آن‌را در‌شمار آثار سلجوقی یا ایلخانی آورده‌اند. با بررسی نمونه‌های دو دوره می‌توان دریافت، هرچند معماری خوارزمشاهی در استمرار معماری سلجوقی شکل‌گرفته، ولی پیروی کاملی از آن نداشته ‌‌است. هدف پژوهش این است که با بررسی ویژگی‌های مسجد زواره و گناباد به‌عنوان بناهای شاخص دوران سلجوقی و خوارزمشاهی، به شباهت‌های معماری دو مسجد در دو دورۀ متوالی و تفاوت‌های معماری دو مسجد در دو اقلیم مختلف بپردازد. مسجد زواره به‌عنوان نمونۀ مطرح دورۀ سلجوقی در پایتخت سلجوقیان در شهر اصفهان واقع‌شده و مسجد گناباد همانند سایر مساجد خوارزمشاهی در منطقۀ خراسان قرار گرفته است. با مطالعۀ منابع کتابخانه‌ای، مبانی‌نظری به‌‌دست آمد و با استفاده از راهبرد توصیفی-تحلیلی به‌همراه روش مقایسۀ تطبیقی، ساختار فضایی و عملکردی دو مسجد موردتحلیل قرار ‌گرفت. تحلیل تفاوت‌های موجود در دو مسجد، با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای به‌روش استنباطی بررسی شد. براساس یافته‌های پژوهش، معماری دو مسجد، ویژگی‌های مشترکی هم‌چون: اهمیت جبهۀ جنوبی و ایوان‌های آن، نقش انتقال‌دهندۀ میانسرا از اتصال به وصول و استفاده از آجر دارند که در دورۀ سلجوقی و خوارزمشاهی دنبال شده ‌است؛ اما این دو مسجد دارای تفاوت‌هایی در تعداد ایوان‌ها، نحوۀ جانمایی ورودی و شبستان و وجود و عدم وجود گنبدخانه و مناره، می‌باشند؛ در‌واقع، معماری مسجد گناباد به‌لحاظ فضایی و عملکردی، تشابهاتی با مسجد زواره دارد، اما در سازماندهی فضا دارای ویژگی‌های خاص خود است و باوجود مسجد زواره که با استفاده از گنبد و عناصر عمودی ابهتی کم‌نظیر دارد، از شیوۀ دو‌‌ایوانی و فاقد گنبدخانه که در اکثر مساجد خراسان رایج بوده، بهره برده ‌است. 

a comparative comparison of two zavareh and gonabad jame mosques based on the analysis of the spatial and functional structure of the mosques

the architecture of mosques has undergone various changes in different periods and each historical period has shown its own characteristics. the khwarazmshahi period isa historical period in which architectural history researchers, due to the shortness of this period and the mongol invasion, sometimes include the buildings left over from this periodas seljuk or ilkhanid works. by examining the examples of the two periods, it can be seenthat although the architecture of the khwarazmshahi period was formed in continuationof the seljuk architecture, it did not follow it completely. the purpose of the research is toinvestigate features of zavareh and gonabad mosques as prominent buildings of the seljuksand the khwarazmshahi to pay at the architectural similarities of the two mosques in twosuccessive periods and the architectural differences of the two mosques in two differentclimates. zavareh mosque is located in isfahan, the capital of seljuk period, and gonabadmosque is located in khorasan region, like other mosques of khwarazmshahi period. bystudying the library sources, the theoretical foundations were obtained and the spatial andfunctional structure of the two mosques were analyzed using the analytical-descriptivestrategy along with the comparative comparison method. the differences between the twomosques were analyzed by reference to library sources. according to the findings of theresearch, the architecture of the two mosques has common features such as the importanceof the south front and its porches, the transmitter role of the yard from binding to receivingand the use of brick, which was followed in the seljuk and khwarazmshahi periods. butthese two mosques have differences in the number of porches, the placement of the entranceand the nave, and the presence or absence of the dome and minaret. in fact, the architectureof gonabad mosque has similarities with zavareh mosque in terms of space and function,but it has its own characteristics in the organization of the space and it has used the twoporchstyle without a dome, which is common in most mosques in khorasan, while thezavareh mosque has a unique grandeur with the use of a dome and vertical elements.