بررسی منشا ساخت و ویژگی‌های بصری و محتوایی نقوش و کتیبه‌ها در کاشی‌های زرین‌فام مدرسۀ کمالیۀ شهر یزد

مجموعۀ کمالیه یکی از مهم‌ترین آثار برجای‌مانده مربوط به نیمۀ اول قرن هشتم هجری‌قمری در شهر یزد است که تاکنون در رابطه با اهمیت تاریخی و باستان‌شناختی آن مطالعاتی صورت نگرفته است. طی ساماندهی‌های انجام‌شده در دهۀ 1350ه‍.ش. 24 نمونۀ کاشی سالم یا شکستۀ زرین‌فام با نقوش گیاهی، پرنده و کتیبه از نوع ستاره‌ای (کوکبی) به‌دست آمد. با توجه به این‌که در رابطه با این کاشی‌ها هیچ نوع مطالعه‌ای و یا حتی گزارشی منتشر نشده، پژوهش پیشِ‌رو درنظر دارد تا با استفاده از شواهد تاریخی و معماری موجود به بررسی ویژگی‌های بصری، محتوایی و منشایابی احتمالی آن‌ها براساس مقایسه با نمونه‌های موجود بپردازد؛ بنابراین پرسش‌هایی از قبیل: 1) چه اطلاعاتی از نقوش و کتیبه‌های کاشی‌های زرین‌فام مدرسۀ کمالیۀ یزد به‌دست می‌آید؟ 2) با توجه به ویژگی‌های بصری نقوش، کاشی‎های شناسایی‎شده تولید کدام‎یک از مراکز ساخت کاشی زرین‎فام هستند؟ اساس مطالعۀ کنونی را تشکیل می‌دهند. روش به‌کار رفته اسنادی و با رویکرد توصیفی-تاریخی و تحلیلی و مقایسه با نمونه‌های مشابه در جهت پاسخ‌گویی منطقی به پرسش‌ها پژوهش استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد نقوش گیاهی (سه الگوی نقش با طرح گُل نیلوفر با غنچۀ شاه‌عباسی در اطراف و مرکز کاشی)، پرنده (درنای درحال پرواز با بال‌های گشودۀ درمیان نقوش گیاهی) و کتیبه (آیات قرآنی با مضامین پیروزی، تذکر و رزق و روزی و ادبیات فارسی برگرفته از شاهنامۀ فردوسی و شمس تبریزی) نمونه‌های طرح‌شده روی کاشی‌ها هستند. این انواع با توجه به کارکرد مذهبی، عقیدتی-تدفینی مجموعۀ هر یک با هدف خاصی نقش شده‌اند. علاوه‌بر آن و با توجه به مشابهت بسیار زیاد نمونه‌های موردمطالعه از نظر الگوهای طرح، نقش و کتیبه، احتمالاً کاشان مرکز عمدۀ ساخت کاشی‌ها بوده‌ است. این مهم با توجه به شاهراه‌ ارتباطی میان ری به کرمان با گذر از کاشان به یزد جهت صدور کاشی‌های زرین‌فام منطقی است.  

investigation of the origin, visual characteristics, and content of patterns and inscriptions on luster tiles of kamaliyeh school in yazd

kamaliyeh collection is one of the most significant remnants dating back to the first half of the 8th century ad in the city of yazd. despite its historical and archaeologicalimportance, no studies have been conducted on this collection. through systematic efforts carried out in the 1970s, 24 intact or broken tiles with luster patterns depicting plants,birds, and inscriptions in the form of star-shaped (kokabi) motifs were discovered. sincethere have been no published studies or reports on these tiles, the present research aimsto examine their visual, content, and probable origin characteristics based on historicaland architectural evidence through a comparative analysis with existing samples.therefore, the following research questions are addressed: 1. what information can beobtained from the patterns and inscriptions on luster tiles of kamaliyeh school in yazd?2. based on the visual features of the patterns, which centers of luster tile production dothe identified tiles belong to? the current study employs a documentary and descriptivehistoricalapproach, along with analytical and comparative methods, to logically addressthe research questions. the results indicate that the patterns on the tiles include floraldesigns (three pattern models with a lotus flower motif and shah abbasid buds aroundthe center of the tile), birds (a flying eagle with spread wings among floral patterns),and inscriptions (quranic verses with themes of victory, admonition, sustenance, andpersian literature derived from ferdowsi’s shahnameh and shams tabrizi). thesedesigns on the tiles serve specific religious, belief, and burial functions within thecollection. moreover, considering the significant similarity in pattern models, designs,and inscriptions among the studied samples, it is likely that kashan was the major centerfor tile production. this is plausible considering the strategic communication route fromrey to kerman passing through kashan to yazd for the distribution of luster tiles.