ساختارشناسی ملاط‌های باستانی قلعۀ اوجان متعلق به دوران سلجوقی-ایلخانی

این پژوهش به بررسی ساختارشناسی ملاط‌های باستانی قلعۀ اوجان متعلق به دوران سلجوقی-ایلخانی در شهرستان بستان‌آباد استانِ آذربایجان شرقی می‌پردازد. مهم‌ترین پرسش‌هایی که این پژوهش به‌دنبال پاسخ‌گویی به آن‌هاست عبارتنداز این‌که، ملاط‌های قلعۀ اوجان چه گونه‌های را شامل می‌شود؟ و ویژگی‌ها ملاط قلعۀ اوجان ازنظر مشخصات ساختارشناسی چیست؟ در همین‌راستا از روش‌های مختلف مطالعات میدانی برای بررسی وضعیت موجود و مستندسازی، نمونه‌برداری و هم‌چنین مطالعات آزمایشگاهی با استفاده از آنالیزهای پراش پرتو ایکس و فلورسانس پرتو ایکس جهت بررسی ساختارشناسی و خصوصیات فیزیکی-شیمیایی ملاط‌های باستانی قلعه گردید، آزمایش‌ها برروی 10 عدد ملاط نمونه‌برداری شده از بخش‌های مختلف دیوار بیرونی قلعه که در طی کاوش‌های باستان‌شناسی پنج فصل گذشته از زیر خاک بیرون آمده بود، انجام گرفت و با استفاده از روش‌های xrf و xrd نسبت به شناسایی فاز غالب و ترکیبات موجود در هر نمونه، اقدام گردید. نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش نشان می‌دهد ترکیب ملاط‌های مورداستفاده به‌طور قابل‌توجهی مشابه است و برخلاف مفروضات قبلی مبتنی‌بر استفاده از ملاط‌های پایۀ آهکی در مناطق سردسیر و به‌خصوص بناهای سنگی، نتایج نشان‌داد ملاط به‌کار رفته در معماری سنگی قلعۀ اوجان با توجه به حضور کانی ژیپس و کانی کوارتز، ملاطی پایۀ گچی با خلوص بالا است که از ماسه و خرده‌سنگ برای تقویت ساختاری و به‌خصوص ارتقاء مقاومت فشاری آن استفاده شده است. 

characterization of ancient mortars of ojan castle in bostanabad county belong to sajuk-ilkhanid era

this article discusses the structural analysis of ancient mortars used in ojai’s castle, which belongs to the ilkhanid period in bostanabad county, east azerbaijan province.various methods, including field studies for documentation, sampling, and laboratory analysis using x-ray diffraction (xrd) and x-ray fluorescence (xrf), were utilizedto investigate the structural and physicochemical properties of the ancient mortars. forthis purpose, ten mortar samples were collected from different sections of the outerwalls of the castle, which were excavated in the past five years, and their dominantphases and compositions were identified using xrd and xrf. the results show thatthe composition of the mortars used in the castle is significantly similar. contrary toexisting assumptions based on the use of lime-based mortars in cold regions and stonestructures, the mortars in ojan castle are composed of gypsum and quartz-based highpuritygypsum mortars. these mortars were used for structural reinforcement and,especially, for enhancing their compressive strength. based on these findings, this studycan serve as a reference for future research on the structural analysis of ancient mortarsto restore the castle.