تحلیلی‌بر سفال سده‌های 5 تا 8 ه‍.ق. محوطۀ تاریخی شهر کهن بلقیس یا اسفراین کهن

محوطۀ معروف به شهر بلقیس یا اسفراین کهن، یکی از مراکز شهری مهم در دوران اسلامی و در محدودۀ استان خراسان شمالی، محسوب می‌شود. این شهر به استناد منابع تاریخی و کاوش‌های باستان‌شناسی، از قرون اولیۀ اسلامی تا دورۀ صفوی، دارای سکونت بوده است. تاکنون کتب و مقالات متعددی در زمینۀ این شهر و برخی از شواهد باستان‌شناسی آن، منتشر شده است؛ اما هم‌چنان بخش‌هایی از یافته‌های آن، منتشر نشده‌اند. سفال‌های قرن 5 تا 8ه‍.ق. ازجمله یافته‌های باستان‌شناسی این محوطه محسوب می‌شود که تاکنون در هیچ پژوهش مستقلی معرفی و بررسی نشده‌اند. این آثار گروه‌های مختلف تزئینی را دربر می‌گیرند که بخشی از آن‌ها کمتر شناخته شده‌اند. این عوامل، ضرورت انجام پژوهش مستقلی را در این‌زمینه نشان می‌دهد. پژوهش حاضر بر پایۀ دو پرسش مهم و اصلی صورت پذیرفت که بدین‌شرح است؛ سفال‌های قرون 5 تا 8ه‍.ق. محوطه چند گروه بوده، چه ویژگی‌های تزئینی دارند و با کدام مناطق قابل‌مقایسه هستند؟ مرکز یا مراکز تولیدی این سفال‌ها کدام است؟ با توجه به این پرسش‌ها، هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی، تحلیل و مقایسۀ سفال‌های قرون 5 تا 8ه‍.ق. محوطۀ شهر بلقیس اسفراین و شناسایی مرکز یا مراکز احتمالی تولیدی آن‌ها است. برای انجام پژوهش حاضر نیز از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده و شیوۀ گردآوری اطلاعات در آن بر پایۀ مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای است. در نتیجۀ پژوهش حاضر، انواع متنوعی از سفال‌های بدون لعاب و لعاب‌دار قرون 5 تا 8ه‍.ق. محوطه بررسی، توصیف و مقایسه شدند. در این‌میان، برخی از شیوه‌های تزئینی مانند لعاب‌چکان نیز برای نخستین‌بار در پژوهش حاضر معرفی شدند. بسیاری از سفال‌های مطالعه‌شده، احتمالاً در خود محوطه تولید شده‌اند که شواهد تولیدی آن‌ها نیز در پژوهش ارائه گردید، اما برخی سفال‌ها مانند زرین‌فام و سلادن، احتمالاً از مراکز دیگری هم‌چون جرجان، جیرفت، کاشان و چین، به این شهر صادر شده‌اند. 

an analysis of pottery from the 11th to the 14th centuries in the historical area of the ancient city of belqeis or esfarayen

belqeis site or old esfarayen is considered one of the important urban centers in the islamic era and in the north khorasan province. based on historical sources andarchaeological excavations, this city has been inhabited since the early islamic centuries until the safavid period. so far, many books and articles have been published aboutthis city and some of its archaeological evidence; but parts of its findings have notbeen published yet. pottery from the 11th to the 14th century is among the archeologicalfindings of this site, which have not been introduced and investigated in any independentresearch. these works include various decorative groups, some of which are lessknown. these factors show the necessity of conducting independent research in thisfield. the current research was based on two essential and main questions, which areas follows: how many groups were the pottery from the 11th to 14th centuries, whatdecorative features do they have, and which regions are they comparable to? what arethe production centers of this pottery? according to these questions, the main goal ofthe current research is to investigate, analyze, and compare the pottery of the 11th to14th centuries in the vicinity of the belqeis site and to identify their possible productioncenter or centers. the descriptive-analytical method was used to conduct the presentresearch and the method of collecting information is based on field and library studies.as a result of the present research, various types of unglazed and glazed pottery fromthe 11th to 14th centuries of the area were investigated, described, and compared. in themeantime, some decorative techniques such as drop-drop glazing were also presented inthe research for the first time. much of the studied pottery was probably produced on thesite itself, whose production evidence was also shown in the article. still, some pottery,such as lusterware and celadon, was probably exported to this city from other centerssuch as jurjan, jiroft, kashan and china.