مطالعۀ نقوش شاخص سفال مهرزدۀ دورۀ ساسانی در محوطۀ ویگل

محوطۀ ویگل ازجمله استقرارگاه‌های ساسانی در ایران مرکزی است که مطالعات پیرامون آن بیشتر روی آتشکده و فضاهای معماری متمرکز بوده است؛ به‌نحوی این موضوع باعث شده است که از سایر داده‌های باستان‌شناختی این محوطه مانند سفال غفلت شود. با این‌حال، بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد که حجم زیادی از سفال‌های دورۀ ساسانی در این محوطه پراکنده است. هم‌چنین گونه‌ای از تزئین سفال، یعنی تزئین مُهری یا استامپی، نیز به نسبت سایر روش‌های مرسوم بیشتر مورداستفاده بوده است. عدم شناختِ جامع از سفال ویگل از یک‌سو و اهمیت نمونه‌های استامپی در گاهنگاری و درک هنریِ بخشی از سفال‌های این محوطه ازسوی دیگر، ضرورت این پژوهش را دوچندان می‌کند. پرسش‌های پژوهش پیشِ‌رو این است که، سفال‌های استامپی ویگل شامل چه نقوشی است و فراوانی هرکدام از این نقوش چه‌قدر است؟ این نقوش چه شباهت‌هایی با سایر نقش‌مایه‌های رایج هنری، به‌ویژه نمونه‌های موجود از دورۀ ساسانی دارند؟ نمونه‌های موجود را می‌توان با کدام یک از محوطه‌های دورۀ ساسانی مقایسه کرد؟ این پژوهش به شیوۀ توصیفی-تحلیلی و با تکیه‌بر مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای صورت گرفته است. نتایج حاصل از آن نشان می‌دهد که نقش‌مایه‌های موجود روی 49 نمونۀ مورد بررسی از سفال‌های استامپی را می‌توان به هفت دسته شامل نقوش: قلبی‌شکل، گیاهی، دایره‌ای، هندسی، انتزاعی، طاقی-نعلی و بته‌جقه تقسیم کرد. گروهی از نقش‌مایه‌ها، مانندِ نقوش قلبی‌شکل و دایره‌ای را می‌توان با برخی از جنبه‌های هنرهای دورۀ ساسانی مانند: گچبری، حجاری و نقاشی مقایسه کرد. نقوش طاقی-نعلی به‌نوعی تداعی‌گر معماری دورۀ ساسانی و نقوش بته‌جقه نیز به ردیف سروهایی شباهت دارد که در فرش‌های دورۀ قاجار و صفوی به‌چشم می‌خورد. از منظر گاهنگاری نیز نقوش استامپی ویگل با نمونه‌های موجود در محوطه‌های دشت ورامین-پیشوا، چال‌ترخان ری، قلعه‌گبری و لنگرود قم در حوزۀ بررسی و محوطه‌هایی مانند: تیسفون، قصر ابونصر، قلعۀیزدگرد و مس‌عینک در خارج از حوزۀ بررسی قابل مقایسه هستند؛ هم‌چنین، تعدادی از نقوش هندسی و ردیف‌های عمودی یا افقی نقوش انتزاعی به‌نظر ماهیتی محلی داشته‌اند و نمی‌توان نمونه‌های مشابهی با آن‌ها را چه ازنظر هنری و چه گاهنگاری تطبیقی یافت.

the study of sassanid stamped pottery from vigol

recent studies in some archaeological sites of the central plateau of iran and afghanistan show that a style of decorating potteries known as stamped decoration was favorableto the sassanid artists. vigol, an archaeological site located in the northern isfahan province (aran and bidgol), is one of those sites with several examples of stampedmotifs. this paper aims to study the patterns and abundance of stamped motifs and theirchronology through comparative studies. thus, our goal is to answer these questions:what are the patterns of stamped motifs in vigol and how can we provide statisticson their frequency? what similarities do these motifs have with other common motifsin the art of the sassanid period? which of the existing samples can be comparedwith other motifs from sassanid sites? the research method is descriptive-analyticalwhich mostly relies on field and desk research. the results show that the motifs onthe 49 stamped potsherds can be divided into seven categories, including heart-shaped,vegetal, circular, geometric, abstract, arch-shaped, and paisley patterns (boteh). thefirst group of motifs including heart-shaped, vegetal, circular, arch-shaped, paisley,and some geometric motifs, are comparable to some artistic aspects of the sassanidperiod like stucco design or reliefs and stamped motifs from other sassanid sites.chronologically stamped motifs of vigol are comparable to some sites like sassanidsites of southeastern tehran province, chal tarkhan of ray, qaleh-gabri and langi-rudof qom; and sites like qasri-abu nasr, ctesiphon, qal’eh-i yazdigird and mes aynakoutside of the survey area. several geometric and abstract motifs seem to be local andsimilar examples cannot be found