بررسی و مطالعۀ الگوهای استقراری محوطه‌های دشت ارومیه در عصر آهن iii

حوضۀ دریاچۀ ارومیه یکی از مهم‌ترین حوضه‌های فرهنگی شناخته‌شده در باستان‌شناسی ایران است و سهم چشمگیری در تحولات تاریخ و فرهنگ شمال‌غرب و غرب ایران داشته است. دشت ارومیه و ارتفاعات پیرامون آن جایگاه ویژه‌ای در این‌میان دارد. با توجه به‌شرایط مساعد و مناسب زیست‌محیطی در عصرآهن، استقرارهای مهمی در دشت ارومیه، به‌خصوص اطراف چهار رودخانۀ روضه‌چای، نازلو‌چای، شهرچای و باراندوزچای شکل گرفته است. در این دشت تاکنون تعداد 93 محوطۀ عصرآهن (بازۀ زمانی 1450 تا 550 پ.م) شناسایی شده که در این‌میان، 47 محوطه مربوط به عصرآهن iii (850 تا 550 پ.م) هستند و در دو بخش محوطه‌های استقراری دشت (39 محوطۀ استقراری) و قلاع استحفاظی اطراف آن (8 قلعه) طبقه‌بندی می‏شوند. از 47 محوطۀ عصرآهن iii (850 تا 550 پ.م)، 32 محوطه برروی استقرارهای قبلی شکل گرفته و 15 محوطه برای اولین‌بار شکل‌گرفته‌اند. از میان 39 محوطۀ استقراری متعلق به عصرآهن iii دشت ارومیه، 31 محوطه با مساحت بین نیم تا پنج هکتار به‌صورت دهکده‌ها و استقرارهای کوچک هستند. سه محوطه بین پنج تا 10 هکتار و سه محوطه بین 10 تا 15 هکتار وسعت دارند. دو محوطۀ گوی‌تپه و دیزج تکیه با وسعتی بین 15 تا 24 هکتار جزء محوطه‌های بزرگ عصر‌آهن iii دشت ارومیه محسوب می‌شوند. به‌نظر می‌رسد در عصر‌آهن iii، بر پیچید‌گی ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این جوامع افزوده شده و روند گسترش سطح محوطه‌ها و افزایش جمعیت شتاب بیشتری یافته است. توزیع مکان‌های باستانی در منطقۀ مورد مطالعه هم‌سان نبوده و از 39 محوطۀ استقراری که دارای لایه‌های عصر‌آهن iii هستند، تعداد محدودی در مناطق مرتفع‌تر نوار غربی، جنوبی و شمالی و اکثریت مطلق استقرارها در دشت نسبتاً صاف و مسطح ارومیه واقع‌شده‏اند. بیشتر محوطه‌های استقراری (حدود 76%) به فاصلۀ کمتر از 1000متر از منابع آبی و رودخانه‌ها فاصله دارند و این نشان می‌دهد عامل آب در مکان‌گزینی استقرارهای این دوره مهم‌ترین عامل است. در بیشتر طول این دوره اورارتوها در دشت ارومیه حکومت داشتند و منطقۀ ارومیه یکی از ایالت‌های اورارتویی محسوب می‌شده است. نتایج به‌دست آمده از تحلیل نقشه‌های gis نشان می‌دهند باوجود الگوی استقرارهای اورارتویی که به استقرار و مدیریت اداری در مناطق کوهستانی و مرتفع‌تر گرایش دارد، استقرارهای اصلی و مسکونی این دوره در دشت پست، شکل‌گرفته و صرفاً مدیریت آن‌ها در دژهای نظامی مناطق مرتفع‌تر پیرامونی صورت می‌گرفت. 

investigating and studying the settlement patterns of urmia plain sites in the iron age iii

urmia lake basin is one of the most important cultural basins known in the archeology of iran and has had a significant contribution in the historical and cultural evolutionof northwestern iran. urmia plain and its surrounding heights have a special place among them. due to the favorable environmental conditions in the iron age, importantsettlements were formed in the urmia plain. so far, forty-seven sites related to theiron age iii (850 to 550 bc) have been identified in this plain that classified in thetwo parts of the settlement sites of the plain (39 settlement sites) and the defensivecastles around it (8 castles). among the forty-seven sites of iron age iii (850 to 550bc), thirty-two sites were formed on previous settlements and fifteen sites were formedfor the first time. among the thirty-nine settlement sites belonging to the iron age iiiof urmia plain, thirty-one sites with an area between half and five hectares are smallvillages and settlements. three sites are between five and ten hectares and three sitesare between ten and fifteen hectares. the two site of goy tepe and dizaj-takieh, with anarea between fifteen and twenty-four hectares, are considered among the large sites ofiron age iii of urmia plain. the distribution of ancient sites in the studied area is not thesame, and among the thirty-nine settlement sites that have iron age iii layers, a limitednumber are located in the higher areas of the western, southern and northern belt, andthe absolute majority of the settlements are located in the flat plain of urmia. mostof the settlement sites (about 76%) are less than a thousand meters away from watersources and rivers, and this shows that the water factor is the most important factor inthe location selection of settlements in this era. during most of this period, urmia regionwas considered one of the urartian states. the results obtained from the analysis of gismaps show that despite the pattern of urartian settlements, which tends to settle andadministrative management in mountainous and higher areas, the main and residentialsettlements of this era were formed in the lowland and their management was only inmilitary forts were located in higher peripheral areas.