بندری که بر کرانۀ هیچ دریایی نیست! جستاری دربارۀ تاریخ «قلعه‌بندر» در شیراز

قلعه‌بندر در حاشیۀ شمالی دشت شیراز و برفراز کوه مُشرف بر تنگه‌ای قرار گرفته که به‌همراه تنگ الله‌اکبر، تنها مسیرهای دسترسی شیراز به دشت‌های شمالی‌تر و دشت مرودشت بوده‌اند. قرائن تاریخی در کنار شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهند که این قلعه به‌همراه قلاع دیگری هم‌چون قصر ابونصر و احتمالاً قلعۀ پل فسا، اداره و کنترل نواحی دشت شیراز در دوران ساسانی و صدراسلام تا پیش از احداث شهر نوبنیاد شیراز را در اختیار داشته‌اند. با توجه به فقدان فعالیت‌های منسجم باستان‌شناسی برروی این قلعه، در این جستار کوشش شده تا با گردآوری و تکیه‌بر شواهد تاریخی و جغرافیای تاریخی و سنجش آن‌ها با برخی قرائن باستان‌شناسی، تصویری از تاریخ و دوره‌های استقرار و فترت این قلعه مهم در دشت شیراز بازسازی شود. این پژوهش درپی پاسخ‌گویی به دو پرسش اصلی است؛ نخست آن‌که با تکیه‌بر شواهد تاریخی موجود، قلعه‌بندر در چه دوره‌هایی دارای استقرار و مورد‌توجه بوده و چه زمانی متروک‌شده است؟ دیگر آن‌که مکان‌یابی قلعه‌بندر به‌عنوان «دژ شه‌موبدِ» مذکور در منابع جغرافیایی تا چه میزان قابل پذیرش است؟ پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-تاریخی انجام‌شده و گردآوری اطلاعات آن به شیوۀ اسنادی و میدانی بوده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهند که قلعه‌بندر دست‌کم از دورۀ ساسانی تا دورۀ صفوی به‌صورت متناوب و به‌دفعات مورداستفاده قرار گرفته و پس از آن متروک شده است. از منظر ادبیات و فرهنگ ‌عامه نیز شباهت‌های جالبی میان روایت‌های پیرامون این قلعه و داستان‌هایی از هزار و یک شب روشن شد که تا پیش‌ از این چندان موردتوجه قرار نگرفته بود. در عین‌حال برخلاف آن‌چه غالباً از سوی پژوهشگران عنوان شده است، قلعۀ شاه‌‌موبد که در برخی منابع جغرافیایی متقدم اسلامی به آن اشاره شده نه با قلعه‌بندر که با ویرانه‌های موسوم به قصر ابونصر مطابقت می‌یابد. 

a port not on seashore: an inquiry into the history of “qal’eh bandar” in shiraz

qal’eh bandar is situated on top of the mountain on the northern edge of the shiraz plain. it overlooks a gorge which, along with allah akbar gorge, was one of the few accessroutes from the shiraz plain to the northern plains and the marvdasht plain. the remains of this castle, including its towers and its three intriguing deep stone wells, are overlookingthe street that leads to saadi tomb. according to historical and archaeological evidence,before the construction of the new city of shiraz qal’eh bandar, alongside otherfortifications such as qasr-i abu nasr and possibly pol-i fasa qal’eh, controlled theshiraz plain during sasanian and early islamic periods. there are limited archaeologicalinvestigations of this fort, however the authors attempt to reconstruct the history, periodsof occupation, and abandonment of this significant castle in the shiraz plain by gatheringand analyzing historical documents and archaeological findings. the main question ofthis research is the history of settlement of qal’eh bandar, as well as its connection tothe name “shahmubad castle,” mentioned in some early islamic geographical sources.the study results indicate that qal’eh bandar was used intermittently and frequently, atleast from the sassanian to the safavid period, after which it was abandoned. however,there were also periods when the castle was abandoned and possibly unused. folkloreliterature and culture reveal interesting similarities between the narratives of qal’ehbandar and the stories of the “one thousand and one nights,” which have not beenpreviously considered. additionally, contrary to common belief, “shāhmubad castle”does not correspond to qal’eh bandar but rather to the ruins of “qasr-i abu nasr