پراکندگی سکونتگاه‌های دورۀ هخامنشی در میانۀ دشت رامهرمز، خوزستان، جنوب‌غربی ایران

میانۀ دشت رامهرمز در سال 1398ه‍.ش. به‌منظور شناسایی محوطه‌های دورۀ هخامنشی بررسی شد که درنتیجۀ آن، در 36 سکونتگاه آثار فرهنگی از دورۀ هخامنشی شناسایی و ثبت شدند. در طی شناسایی محوطه‌های این دوره در دشت رامهرمز، به سفال‌های محلی دورۀ هخامنشی نیز برخورد شد که این موضوع در تپه‌داروغه مشخص‌تر است. در نتیجۀ بررسی‌های انجام‌شده در سال 1398ه‍.ش. که توسط یکی از نگارندگان (لیلا افشاری) انجام شد، براساس یافته‌های باستان‌شناسی جدید، ویژگی‌های سکونتگاه‌های هخامنشی در دشت رامهرمز در جنوب‌غربی ایران مورد بازنگری و تحلیل مجدد قرار گرفت. در این بررسی تاثیر عوامل جغرافیایی مانند وجود رودخانه‌های بزرگ و اراضی حاصل‌خیز بر شکل‌گیری و رونق سکونتگاه‌ها مورد ارزیابی قرار گرفت؛ یافته‌های سطحی معماری نشان از روابط بین جوامع ساکن روستایی و عشایری می‌دهد. درنتیجۀ بررسی‌های انجام‌شده مشخص شد که نزدیکی به جاده‌های شاهی باستانی و دسترسی به منابع آبی و مراتع از عوامل تعیین‌کننده در مدل توزیع سکونتگاه‌های هخامنشی در دشت رامهرمز بوده است.  پژوهش حاضر درپی پاسخ به این پرسش است که، عوامل طبیعی چه تاثیری در شکل‌گیری استقرارهای هخامنشی دشت رامهرمز داشته است؟ مراتع غنی برای عشایر، قابلیت کشاورزی آبی برای ساکنان، و هم‌چنین دسترسی به مسیرهای ارتباطی، مزایایی را برای هر دو سبک زندگی فراهم نموده بود؛ بنابراین به‌نظر می‌رسد که الگوی استقرار بیشتر با جاده‌های تجاری-فرهنگی مرتبط بوده است. فراوانی استقرارها بر سر راه جادۀ شاهی شوش-تخت‌جمشید بیشتر از مناطق دور از جاده است. سکونتگاه‌ها در مسیر جاده در فواصل کوتاهی از یک‌دیگر قرار دارند که نشان می‌دهد جاده به‌دلیل مزیت‌های اقتصادی-اجتماعی، عامل تعیین‌کننده‌ای بر تشکیل سکونتگاه‌های منطقه بوده است. در دورۀ هخامنشی سکونتگاه‌ها عمدتاً در بخش شمال‌غربی و جنوب‌شرقی دشت متمرکز بوده‌اند.  

distribution of achaemenid settlements in the middle ramhormoz plain, khuzestan, southwest iran

prior to l. afshari’s fieldwork in ramhormoz, the known achaemenid sites from the plain only amounted to 17 in number. yet, given factors such as favorable climate andfertile soil for agriculture, existence of important rivers such as kupal and sandali, proximity to such trade routes as the susa-persepolis royal road as well as to the twomajor achaemenid capitals of susa and persepolis, we deemed the figure to be ratherunderrated, believing that there must be much more concomitant settlements in thisplain. during our investigation, the sites recorded by the previous team were re-visitedand new coeval sites were also identified. the survey of 2020, directed by one of theauthors (l. afshari), did not encompass the entire ramhormoz plain. covering only itsmiddle part straddling the ala river with a total area of about 53000 hectares (530 sq.k), the survey recorded 36 achaemenid settlements. identification of the relevant siteswas based on khuzestan’s local pottery of the achaemenid period reported from tapedaroughe. in this study, the impact of geographical factors such as the presence of largerivers and fertile lands on the genesis and prosperity of settlements was evaluated. thesurface architectural finds are suggestive of interactions between rural and nomadiccommunities. results of the surveys indicated the proximity to ancient royal roads andaccess to water sources and pastures to be the determining factors in the distributionpattern of achaemenid settlements over the ramhormoz plain. this survey programaimed to identify and locate the achaemenid sites in the ramhormoz plain, to examinetheir interrelations, to record their characteristics through sampling and observingpottery pieces, to establish a relative chronology for them based on the typology ofsurface pottery collections, and final to draw cross-regional typological comparisonswith major sites in other parts of iran, south mesopotamia, and east anatolia.