نقد مثبت روش‌شناسانه دین‌پژوهی شریعتی: جامعه‌شناسی دین یا جامعه‌‎شناسی تاریخی

مقدمه: علی شریعتی (1312-1356) به‌عنوان یکی از متفکران مسلمان معاصر، یکی از پُرکارترین اندیشمندان حوزه دین‎پژوهی است. بررسی آرای شریعتی از منظر جامعه‎شناسی ازآن‌رو ضرورت و اهمیت دارد که معمولاً در سرفصل برخی دروس رشته جامعه‎شناسی که در گروه‎های علوم اجتماعی دانشگاه‎های داخل کشور تدریس می‎شود، همچون نظریه‎های اجتماعی متفکران مسلمان، جامعه‎شناسی تاریخی و جامعه‎شناسی دین، رویکرد شریعتی جزء مباحث مطرح است؛ اما همواره با توجه به مسائلی ازجمله سابقه تحصیلی و مدرک دکترای وی، این سوال پیش کشیده می‎شود که آیا مشخصاً می‎توان دیدگاه شریعتی را به‌عنوان یک دیدگاه جامعه‎شناسانه پذیرفت یا خیر؟وجه تمایز میان «نظریه جامعه‎شناختی» و «نظریه اجتماعی» رشد نظریات جامعه‎شناختی در درون رشته جامعه‎شناسی دانشگاهی و مبتنی بر روش تحقیق علمی، نسبت به نظریات اجتماعی است که گروه اخیر در بیرون از رشته جامعه‎شناسی و بیشتر در قالب موضع‎گیری‎های نظری طرح شده‎اند. با عنایت به این تمایز، می‎توان این پرسش اصلی را مطرح کرد که آیا نظریات شریعتی از روش علمی جامعه‎شناسانه بهره برده‎اند و بنابراین، نظریه جامعه‎شناختی محسوب می‎شوند، یا اینکه تنها حاوی رویکردی اجتماعی به مسائل جامعه ایران و اسلام (به‌ویژه مباحث دینی و مذهبی) هستند؟ و نیز این پرسش فرعی که اگر رویکرد دین‎پژوهی وی با توجه به روش‎شناسی او، «جامعه‎شناختی» است، در آن صورت ذیل کدام‌یک از حوزه‎های جامعه‎شناسی دین یا جامعه‎شناسی تاریخی محسوب می‎شود؟ هدف مطالعه حاضر آن بوده که با تحلیل و بررسی مهم‎ترین متون دین‎پژوهی شریعتی، نقدی مثبت از هسته نظری و روش‎شناختی رویکرد وی ارائه، و ظرفیت‎های مثبت و جنبه‎های کاربردی روش‎شناسانه وی را شناسایی نماییم.روش تحقیق: در مطالعه حاضر با استفاده از روش پژوهش اسنادی، مهم‎ترین متون دین‎پژوهی شریعتی که در آنها به‌طور مشخص از رویکرد و روش خود در مطالعه دین سخن گفته است (همچون اسلام‎شناسی، ایدئولوژی و تمدن و... ) را به شیوه هدفمند و نظری به‌عنوان نمونه انتخاب نموده و محتوا، مفاهیم برجسته و رئوس اصلی آنها را فیش‎برداری و با مبانی جامعه‎شناسی دین و جامعه‎شناسی تاریخی مقایسه کرده‎ایم تا بتوانیم ظرفیت‎های مثبت روش‎شناسانه رویکرد دین‎پژوهی وی را شناسایی نماییم.نتایج: در خوانش آثار شریعتی واضح است که او با نظریات بنیان‎گذاران جامعه‎شناسی همچون دورکیم، وبر و مارکس با وجود برخی تفاسیر و برداشت‎های اشتباهش از آنها، آشنا بوده و در طرح مباحث خودش از رویکردهای آنها بارها بهره برده و حتی به تلفیق و گاه انتقاد از آنها به‌ویژه از رویکرد مارکس در بحث زیربنا / روبنا دست زده است. با توجه به اینکه تمرکز اصلی او بر تحلیل تاریخی دین اسلام با هدف برساختن تز اصلی خودش یعنی «بازگشت به خویشتن» بوده است، از روش خاصی تحت عنوان یک مخروط استفاده کرده و به‌صورت روشمند تاریخ تحول دین مسیحی در اروپا و دین اسلام در غرب آسیا را بررسی و مقایسه نموده است. بر همین اساس با عنایت به روشمند بودن مطالعه وی می‎توان یافته‎هایش را، که حاصل مقایسه تطبیقی و استفاده از روش تحلیل جامعه‎شناسانه بوده است، رویکردی جامعه‎شناختی دانست.بحث و نتیجه‎گیری: میان جامعه‎شناسی دین و جامعه‎شناسی دینی تمایز عمده‎ای وجود دارد. جامعه‎شناسی دین علمی است که در آن دین به‌عنوان یک پدیده و نهاد اجتماعی مورد بررسی جامعه‎شناختی قرار می‎گیرد؛ اما جامعه‎شناسی دینی علمی است که از مبانی متافیزیکی دین برای تحلیل پدیده‎های اجتماعی کمک می‎گیرد. درحالی‌که آنچه از رویکرد دین‎پژوهی شریعتی برمی‎آید، نشان‎دهنده آن است که رویکرد وی جامعه‎شناسی دین نیست؛ بلکه در بهترین حالت نوعی جامعه‎شناسی دینی است؛ زیرا او سعی نموده است برخی از مفاهیم و پدیده‎های مطرح زمان خودش همچون دموکراسی و مردم‎سالاری را با مفاهیم سنتی دین اسلام توضیح دهد. او به چگونگی شکل‎گیری دین و یا به‌طورخاص دین اسلام نپرداخته است؛ بلکه از عناصر سنتی دین اسلام برای تحلیل مسائل روز جامعه خودش استفاده نموده است و به‌طور اخص، مذهب شیعه را بدین منظور به کار برده است و عناصر مهم آن همچون امت، امامت، شهادت، انتظار و... را به تناسب نیازهای جامعه زمانه خودش بروزرسانی کرده است.ازسوی‌دیگر، اگرچه او چنین متذکر می‎شود: «در اینجا بگویم که من دارم جامعه‎شناسی دین می‎گویم و مرادم از توحید، توحید در تاریخ و در جامعه است و نه آنچه در کتاب و در حقیقت است»، اما رویکرد وی به‌هیچ‌عنوان برمبنای الحاد روش‎شناختی بنا نشده است؛ بلکه برعکس، تعریف او از انسان به‌عنوان سرآغاز بحثش شامل دوگانه «خدا - لجن» است که این دوگانه دیالکتیکی را در سایر عناصر نظریه خود همچون جامعه و تاریخ نیز به کار می‎برد و نظریه را بر همین مبنا طرح می‎کند و پیش می‎برد. اساساً نظریه او که مدلی است برای «انسان ایدئال شدن» و رسیدن به انسان ایدئال و جامعه ایدئال، یک «انسانِ خدایی» را در نظر دارد که به نهایت تعالی رسیده است.در تحلیل ادیان بدوی نیز شریعتی تنها به تبعیت از دورکیم، که دین را تجلی روح یگانه جمعی می‎داند، از رویکرد دورکیم برای تایید تز خود یعنی «توحید سرآغاز بینش مذهبی» بهره برده است، وگرنه شریعتی در اینجا همچنان وجود و حضور خدای واحد را مدنظر داشته و تنها به بررسی جلوه‎های بشری آن، آن هم به‌منظور اثبات این موضوع پرداخته است که اینها تنها تجلی همان خدای واحد هستند. به‌دیگرسخن، او از یک «تایید جامعه‎شناسانه» برای تز خودش بهره برده است؛ همان کاری که در روش تحقیق کیفی معمول است و نظریه‎پردازان کیفی، نظریات داده‎بنیاد خود را با استفاده از تطبیق با رویکردهای نظری موجود به تایید می‎رسانند. بنابراین، می‎توان گفت: رویکرد دین‎پژوهی شریعتی، جامعه‎شناسی دین نیست؛ بلکه جامعه‎شناسی دینی است که با حساسیت بیشتر می‎توان گفت: یک جامعه‎شناسی مذهبی (و نه جامعه‎شناسی مذهب) است.ازسوی‌دیگر، از منظر جامعه‎شناسی تاریخی آنچه در رویکرد دین‎پژوهی شریعتی شاهد هستیم، نه‌تنها استفاده از داده‎های تاریخی (فارغ از اعتبار آنها)، بلکه ابداع یک روش تطبیقی و استفاده از آن برای تحلیل پدیده‎های تاریخی همچون تحولات اجتماعی است. شریعتی از یک مدل مخروطی برای تشخیص مهم‎ترین عناصر هر دوره تاریخی در تحولات غرب استفاده نموده و هدف او از این تطبیق به قول خودش این است که: «برای تقلید آگاهانه، یعنی شناخت دقیق مراحل تحول تاریخی غرب، باید تاریخ آن را دوره‎بندی کرد و تحولات را درک کرد تا بتوان روح حاکم بر هر دوره و تیپ فرهنگی هر دوره را تشخیص داد» (شریعتی، 1336، ص85). او در نتیجه تطبیق خود می‎نویسد: «بودن در قرن بیستم، غیر از زندگی کردن در قرن بیستم است. اول باید قرن خود را کشف بکنیم [ازطریق تطبیق با دوره‎های تحول غرب] بعد می‎توانیم از روشنفکرهای قرن مشابه خودمان در اروپا درس بگیریم. من معتقدم که وضع فعلی ما شبیه وضع اروپای قرن سیزدهم و چهاردهم است؛ یعنی اواخر قرون‌وسطی و اوایل قرون جدید، دوره انتقال از فئودالیته، دوره انتقال از مذهب سنتی به بورژوازی» (همان، ص167).بنابراین، شریعتی در رویکرد خود نه‌تنها از تحلیل‎های جامعه‎شناسانه بهره برده و به‌موازات آن از داده‎های تاریخی استفاده کرده است، بلکه روشی را به‌طورخاص به‌منظور تطبیق دوره‎های تاریخی ابداع نموده است که می‎توان از این روش در پژوهش‎های تاریخی - تطبیقی استفاده کرد و به‌وسیله آن عناصر مهم هر دوره و فرآیند تحولات تاریخی را شناسایی نمود که این روش امکان مقایسه و تطبیق را برای محقق فراهم می‎کند. پس به‌طورکلی، می‎توان گفت: رویکرد دین‎پژوهی شریعتی را می‎توان ذیل جامعه‎شناسی تاریخی به شمار آورد و از آن بهره برد. 

a methodological critique of shariati’s religious studies: sociology of religion or historical sociology?

introduction: ali shariati (1933–1977), as one of the most prolific contemporary muslim thinkers, has made significant contributions to the field of religious studies. analyzing shariati’s ideas from a sociological perspective is essential because his approach is often included in sociology curricula in iranian universities, particularly in courses such as social theories of muslim thinkers, historical sociology, and sociology of religion. however, debates persist regarding whether his views can be classified as genuinely sociological—given his academic background and doctoral degree—or whether they should be considered social theories that operate outside formal sociological methodology.the distinction between sociological theory and social theory lies in the former’s development within academic sociology, grounded in scientific research methods, whereas the latter emerges from broader intellectual discourse, often as normative or ideological positions. considering this distinction, the primary research question is: did shariati employ scientific sociological methods in his religious studies, thus producing sociological theory, or did he merely offer a social critique of iranian and islamic issues (particularly religious ones)? a secondary question follows: if his approach is indeed sociological, does it belong to the sociology of religion or historical sociology? this study aims to critically analyze shariati’s key religious texts, assess the theoretical and methodological foundations of his approach, and identify its strengths and practical applications.methodology: using a documentary research method, this study systematically examines shariati’s major religious works—such as islamology, ideology and civilization, and others—where he explicitly discusses his methodological approach to studying religion. through targeted theoretical sampling, the study extracts key concepts and themes, comparing them with foundational principles of the sociology of religion and historical sociology to evaluate the methodological rigor of his approach.results: shariati’s engagement with classical sociological theories (e.g., durkheim, weber, marx)—despite occasional misinterpretations—demonstrates his familiarity with sociological frameworks. he frequently integrates, critiques, and reinterprets these theories, particularly marx’s base/superstructure model. his primary focus, however, is a historical analysis of islam, aimed at constructing his central thesis: return to the self. to achieve this, he develops a unique conical model to methodically compare the historical evolution of christianity in europe and islam in west asia. given his systematic comparative analysis, his findings can be considered sociological in nature.