بازخوانی مطالعات ناظر بر تاثیر «اسلام» بر «مدیریت» در سطح بین‌المللی

مقدمه و اهداف: مدیریت اسلامی با تمرکز بر ارزش‌های اخلاقی، توازن مادی - معنوی، و تصمیم‌گیری مبتنی‌بر شریعت، از مدیریت مرسوم که بر سود مالی، سلسله‌مراتب، و نتایج کوتاه‌مدت تاکید دارد، متمایز می‌شود. این رویکرد رهبری اخلاقی، مسئولیت اجتماعی، و تفکر بلندمدت را ترویج می‌کند؛ درحالی‌که مدیریت مرسوم به توسعه فنی اولویت می‌دهد. مدیریت اسلامی به‌دلیل پراکندگی مطالعات، با چالش پذیرش بین‌المللی روبه‌روست. فلسفه اسلامی، با منطق غنی و عمق نظری می‌تواند به‌عنوان پایه‌ای رقابتی در برابر فلسفه‌های مدرن و پست‌مدرن، نظریه‌های مدیریت اسلامی را تقویت کند. پس از انقلاب اسلامی، پژوهش‌های فارسی‌زبان در این حوزه گسترش یافته، اما پرسش‌هایی مانند سهم پژوهش‌های اسلامی در ادبیات مدیریت جهانی و کیفیت تاثیرگذاری آنها بی‌پاسخ مانده است. بررسی 3722 داده در اسکاپوس نشان‌دهنده حجم بالای مطالعات در این حوزه است؛ اما نظام‌مندسازی مفاهیم و ارائه چهارچوبی پژوهش‌محور ضروری است. این پژوهش، که پیش‌نیازی برای تحقیقات معتبر آینده در این زمینه به‌شمار می‌رود، هدف خود را شناسایی عناوین اصلی، روشن‌سازی مفاهیم کلیدی، معرفی روش‌های به‌کار‌گرفته‌شده در مطالعات مرتبط و همچنین، ارائه و تحلیلی از کشورهای پیشرو و نویسندگان برتر این حوزه قرار داده است. امید است از این طریق بتوان مدیریت اسلامی را به‌عنوان یک حوزه علمی منسجم و اثربخش به جامعه علمی بین‌المللی معرفی کرد. سوال اصلی که این پژوهش را هدایت می‌کند، عبارت است از: بازخوانی مطالعات ناظر بر تاثیر «اسلام» بر «مدیریت» در سطح بین‌المللی چه نتایجی را دربردارد؟ فرایند طراحی این سوال و تثبیت آن از طریق مطالعه پیشینه پژوهش، مشورت با خبرگان و استفاده از دانش موجود در حوزه مدیریت اسلامی در سطح بین‌المللی انجام شده است. با معرفی و تحلیل نظریات مدیریت اسلامی در سطح بین‌المللی و ارائه پژوهش‌های نظری و کاربردی در سطح بین‌المللی، می‌توان زمینه را برای بسط نظری و کاربردی پژوهش‌های مدیریت اسلامی فراهم کرد تا این حوزه از مرحله ذهنی (مکتب) به مرحله عینی (علم) ارتقا یابد.روش: این پژوهش با بررسی پرسش‌های کلیدی همچون چیستی اسلام، مدیریت، و نحوه تاثیرگذاری اسلام بر مولفه‌های مدیریتی آغاز شده و تا تثبیت مسئله پژوهش پیش رفته است. برای پاسخ به این مسئله، روش پژوهش متناسب انتخاب شده است. در این راستا، از روش مرور نظام‌مند استفاده شده که به‌دلیل ساختار دقیق و تکرارپذیر خود، جایگاهی مهم در علوم‌انسانی به‌ویژه مدیریت دارد. با توجه به گستردگی سوال پژوهش، رویکرد «پهنه‌کاوی» به‌عنوان یکی از انواع مرور نظام‌مند برگزیده شده است. این روش برای بررسی فراگیر ادبیات علمی، شناسایی شکاف‌های پژوهشی، و ایجاد زمینه برای مطالعات آتی مفید است. همچنین، پهنه‌کاوی می‌تواند تصویری کلی از وضعیت پژوهش‌های مرتبط ارائه دهد و  چهارچوب نظری مناسبی برای توسعه دانش فراهم آورد. در این پژوهش، مقدمات لازم برای پهنه‌کاوی از جمله بررسی پیشینه مطالعات مروری، میزان گستردگی سوال، و کفایت منابع اطلاعاتی مورد توجه قرار گرفت. 232 واژه مدیریتی و 94 واژه مرتبط با اسلام استخراج شده که در نهایت، با نظر خبرگان، 31 کلیدواژه به‌عنوان واژگان نهایی انتخاب شده است. عبارت جستجو به‌صورت ترکیبی از این واژگان و با استفاده از عملگرهای منطقی تنظیم شده است. برای اطمینان از جامعیت منابع، بازه زمانی 1970 تا 2023 و زبان انگلیسی به‌عنوان معیار محدودکننده اعمال شده است. پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر نظیر ساینس‌دایرکت، اسکاپوس، امرالد، پروکوئست و ریسرچ‌گیت برای جستجوی منابع به کار گرفته شدند. غربالگری با 19 فیلتر غربال انجام شد که شامل بررسی ارتباط عناوین، چکیده‌ها، و در برخی موارد، ارزیابی متن کامل مقالات بود. در پایان، از مجموع 3722 مطالعه اولیه، 1919 مطالعه واجد شرایط شناسایی شده که نمایانگر پهنه مطالعات علمی درباره تاثیر اسلام بر مدیریت در سطح بین‌المللی است.نتایج: مجموعه نهایی پژوهش، دامنه گسترده‌ای از موضوعات مرتبط با کسب‌وکار و مدیریت اسلامی را شامل می‌شود؛ از بازاریابی، امور مالی و منابع انسانی تا مدیریت دانش. منابع گردآوری‌شده از مقالات علمی، فصول کتاب‌ها و مقالات کنفرانسی، از تنوع جغرافیایی بالایی برخوردار هستند. مطالعات این حوزه در 9 عنوان اصلی طبقه‌بندی شده‌اند: اخلاق تجارت اسلامی، بازاریابی اسلامی، اصول مدیریت اسلامی، اخلاق کار، توسعه سرمایه انسانی، مدیریت ریسک، معنویت و تجارت، حمایت از مصرف‌کننده مسلمان (گواهی حلال) و دانش سازمانی اسلامی. این عناوین از تحلیل 142 مفهوم کلیدی مستخرج از این مطالعات به دست آمده است. از منظر جغرافیایی، کشورهایی مانند اندونزی، مالزی، آمریکا و انگلستان پیشگامان تولید دانش در این حوزه هستند. اندونزی در موضوعات نوظهوری همچون رهبری اسلامی و اخلاق محیط کار اسلامی فعال بوده، و مالزی به‌ویژه در مدیریت مالی اسلامی پیشتاز است. آمریکا نیز با تعداد زیاد نشریات و نویسندگان در این حوزه، جایگاه مهمی دارد. بررسی شبکه‌های پژوهشی نشان داد که مالزی و اندونزی بیشترین تعامل علمی را با سایر کشورها دارند؛ درحالی‌که کشورهایی چون ایران، آلمان و چین ارتباطات بین‌المللی محدودی در این حوزه دارند. مصر، پاکستان و ایران از پیشگامان قدیمی و اندونزی و هند از فعالان جدید این حوزه هستند. روش‌‌های مورد استفاده در این دامنه عمدتاً کیفی بوده و ابزارهایی چون مصاحبه و پرسشنامه بیشتر به‌کار رفته‌اند. همچنین 14 نویسنده برتر این حوزه معرفی شده‌اند که در صدر آنها محمد کبیر حسن با 34 مقاله در زمینه مدیریت مالی اسلامی قرار دارد. سال 2022 با انتشار 443 مقاله در 75 نشریه علمی، به‌عنوان پربارترین سال در تاریخ مطالعات این حوزه شناخته شد.بحث و نتیجه‌گیری: پژوهش در زمینه تاثیر اسلام بر مدیریت چیز جدیدی نیست. براساس داده‌های جمع‌آوری‌شده، این مطالعات  قبل از سال 1970 شروع شده و تا سال 2023 ادامه داشته است. این پژوهش روشن کرد که آموزه‌های اسلامی نقش مهم و تاثیرگذاری در مدیریت جهانی ایفا کرده و می‌توانند به شیوه‌ای موثر در ارتقای عملکرد سازمان‌ها به کار گرفته شوند. آموزه‌های اسلامی مرتبط با مدیریت، از منطقی قابل‌اتکا برخوردار بوده و ارتباط نزدیکی با علم مدیریت و طبیعت انسانی دارند. به‌این‌ترتیب، این آموزه‌ها می‌توانند بدون توجه به جهت‌گیری مذهبی سازمان‌ها، در حوزه‌های مختلف تجارت و مدیریت مفید واقع شوند. همچنین، روشن کرد اصول مادی‌گرایانه مدیریت غربی نیز می‌تواند با اندیشه اسلامی ادغام شود و ابعاد جامعی به دانش مدیریت بیفزاید؛ زیرا اصول مدیریت اسلامی افزون‌بر منافع مادی، بُعد معنوی را نیز دربرمی‌گیرد. برای‌مثال، این دیدگاه معنوی، انگیزش اسلامی را جامع‌تر از مفاهیم انگیزشی مکاتب غربی مانند مزلو، مک‌کللند و فروید نشان می‌دهد که عمدتاً بر جنبه مادی تاکید دارند. همچنین، روابط استخدامی در مدیریت اسلامی، با افزودن بُعد مذهبی، فراتر از قراردادهای رسمی و روان‌شناختی قرار می‌گیرند. همچنین، به نظر می‌رسد که پژوهشگران بسیاری می‌کوشند تا میزان کاربرد شیوه‌های مدیریت اسلامی در سازمان‌ها را در سراسر جهان بیابند. یک روند نوظهور در دهه دوم قرن بیستم مشاهده شده است که به‌طور تجربی اثربخشی آموزه‌های اسلامی مربوط به مدیریت در سازمان‌ها را ثابت می‌کند. فرضیه‌ای مبنی‌بر اینکه آموزه‌های اسلامی بدون توجه به جهت‌گیری مذهبی سازمان در تجارت مفید هستند، زمینه وسیع‌تری را برای پژوهش فراهم می‌کند و نتیجه آن به دانش موجود در مورد مدیریت کمک بیشتری می‌کند. داده‌های به‌دست‌آمده اهمیت ادغام اصول و ارزش‌های اسلامی در شیوه‌های مدیریتی و سازمانی را برجسته کرده و نشان می‌دهند که همسویی این شیوه‌ها با آموزه‌های اسلامی می‌تواند تاثیر مثبتی بر مدیریت داشته باشد. این پژوهش، بستر مناسبی برای پژوهش‌های عمیق‌تر در این حوزه فراهم نموده است. در نهایت، این پژوهش روند رو به رشد مطالعات مدیریت اسلامی را آشکار و بر ضرورت انجام مطالعات نظام‌مند در این حوزه تاکید می‌کند.

revisiting studies on the impact of islam on management at the international level

introduction and objectives: islamic management, with its emphasis on ethical values, material-spiritual balance, and sharia-based decision-making, distinguishes itself from conventional management, which prioritizes financial profit, hierarchical structures, and short-term outcomes. this approach promotes ethical leadership, social responsibility, and long-term thinking, whereas conventional management focuses primarily on technical development. due to the dispersion of studies, islamic management faces challenges in gaining international acceptance. islamic philosophy, with its rich logic and theoretical depth, can serve as a competitive foundation against modern and postmodern philosophies, reinforcing islamic management theories.since the islamic revolution, persian-language research in this field has expanded, yet questions remain unanswered, such as the contribution of islamic studies to global management literature and the quality of their impact. an analysis of 3,722 records in scopus indicates a substantial volume of studies in this domain; however, systematizing concepts and presenting a research-based framework is essential. this study, serving as a prerequisite for future credible research in this field, aims to identify key themes, clarify core concepts, introduce methodologies employed in related studies, and provide an analysis of leading countries and prominent authors in this area. the ultimate goal is to introduce islamic management as a coherent and effective academic discipline to the international scholarly community.the primary research question guiding this study is: what insights does a revisitation of studies on the impact of islam on management at the international level yield? this question was formulated and refined through a review of existing literature, consultations with experts, and an examination of international scholarship on islamic management. by introducing and analyzing islamic management theories at the international level and presenting theoretical and applied research, this study seeks to pave the way for the theoretical and practical expansion of islamic management studies, advancing the field from a subjective (doctrinal) stage to an objective (scientific) one.methodology: this study begins by addressing key questions, such as the nature of islam, management, and how islam influences managerial components, before solidifying the research problem. to address this problem, an appropriate research method was selected. a systematic review was employed due to its precise and replicable structure, which holds significant importance in the humanities, particularly management. given the breadth of the research question, a scoping review—a type of systematic review—was chosen. this method is useful for comprehensively examining scientific literature, identifying research gaps, and laying the groundwork for future studies. additionally, a scoping review provides an overview of the state of related research and establishes a suitable theoretical framework for knowledge development.in this study, preliminary steps for the scoping review—including an examination of prior review studies, the scope of the research question, and the adequacy of information sources—were carefully considered. a total of 232 management-related terms and 94 islam-related terms were extracted, with 31 keywords ultimately selected based on expert consensus. the search query was constructed using a combination of these terms and logical operators. to ensure comprehensive coverage, the timeframe was restricted to 1970–2023, and only english-language publications were included. reputable databases such as sciencedirect, scopus, emerald, proquest, and researchgate were used for sourcing.