درآمدی بر روش‌شناسی آینده‌پژوهی اسلامی

یکی از مهمترین محورهای مطالعه رشته‌های علمی و تفاوت آنها با یکدیگر مسئله روش است. روش‌شناسی متکفل مطالعه و بررسی روش و قابلیت و اعتبار آن‌ در دستیابی به واقعیت پدیده‌ها و تحقق اهداف دانشی است. برخلاف برخی دیدگاه‌ها که اهمیت روش را در شیوع استفاده آن نسبت به سایر ارکان علم (موضوع، غایت) می‌دانند، اهمیت یافتن روش و روش‌شناسی ناشی از جهان‌بینی مبتنی بر فلسفه دوره مدرن است. بنابراین، وقتی مبانی فلسفی مختلفی وجود داشته باشد، قلمرو موضوعات، مسائل، روش‌ها و در نتیجه روش‌شناسی نیز متفاوت خواهد بود. این پژوهش به تبیین روش‌شناسی آینده‌پژوهی اسلامی و برخی از روش‌های آن پرداخته است. روش و روش‌شناسی در آینده‌پژوهی اسلامی نیازمند چارچوبی از مبانی مبتنی بر مفاهیم اسلامی است. زیرا جهان‌بینی، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی متفاوت اسلام، قلمرو دیگری از معرفت را معرفی می‌کند و قلمرو موضوعات، مسائل و روش‌های معرفت را دگرگون می‌کند. در این راستا این پژوهش به بررسی مطالعات آیندهپژوهی اسلامی می‌پردازد و نسبت روش و روش‌شناسی آن را با آنچه در آینده‌پژوهی متعارف مطرح است، بررسی می‌کند. این کار در چند مرحله انجام می‌شود؛ ابتدا به معرفی مختصر جریان آینده‌پژوهی اسلامی و ماهیت آن پرداخته شده، سپس روش‌شناسی آن تبیین شده و موضوع تجربه و عقلانیت به عنوان دو روش رایج در آینده‌پژوهی اسلامی و آینده‌پژوهی رایج مورد بحث قرار می‌گیرد. در پایان، برخی روش‌های مبتنی بر چارچوب اندیشه اسلامی معرفی می‌شود. این مقاله از نظر داده‌ها و تحلیل آنها، پژوهشی کیفی است که بر اساس توصیف و تحلیل اطلاعات برگرفته از مطالعات آینده‌پژوهی‌ اسلامی سامان یافته است.تحلیل جامع روش‌شناسی آیندهپژوهی اسلامی مستلزم ایجاد چارچوبی شناختی-هنجاری مبتنی بر مفاهیم اسلامی است. این چارچوب مجموعه ای از اصول کلی متافیزیکی، اصول خاص مربوط به دانش، فرآیندها و در نتیجه روش‌ها و ابزار تحقق است که به‌عنوان پارادایمی منسجم می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی، روش، روش‌شناسی و روش‌های عمل باشد. بر اساس دیدگاه سورل، این چارچوب دارای چهار عنصر است:ارکان چارچوب شناختی هنجاری سورل (2000, p.497)مهمترین ویژگی‌های روش‌شناسی آینده‌پژوهی اسلامی عبارتند از:- ابتنا بر مبانی معرفت‌شناسی اسلامی و عناصر علم‌شناختی مسلمانان- اعتبار توامان روش‌های وحیانی، عقلی و تجربی و عدم انحصار در تجربه- تناسب روش با موضوعات مختلف- سازگاری با ارزش‌ها، اهداف و هنجارهای زیست دینی.اصل مشترک حاکم بر روش‌شناسی آینده‌پژوهی اسلامی، اعتبار توامان روش‌های وحیانی، عقلانی و تجربی است و به دو دسته روش‌های «متن محور» و «غیرمتن محور» تقسیم می‌شود. روش‌شناسی دریافت از متن (متن محور) فنون جمع‌آوری اطلاعات از متون اسلامی و روش تجزیه و تحلیل و طبقه بندی آنهاست که مربوط به موضوع یا موضوعی از موضوعات و مسائل علوم انسانی است. هدف، کشف نظر و دیدگاه متون اسلامی در مورد آن موضوع یا موضوعات است. دو روش «تفسیر» و «تدبّر» از مهم‌ترین روش‌های این نوع روش‌شناسی هستند. روش‌شناسی غیرمتن محور به دنبال شناسایی ماهیت، علل و عوامل رویدادها، پدیده‌ها، کنش‌های انسانی و کشف روابط و همبستگی بین آن‌هاست. این روش‌شناسی بر محوریت عقل تاکید دارد. در قلمرو معرفت‌شناسی، عقل هم به‌عنوان منبع معرفت و هم به‌عنوان وسیله‌ای برای کسب معرفت مورد استفاده قرار می‌گیرد که خود در قالب انواع روش‌های توصیفی، تبیینی، استدلالی و تفسیری ظاهر می‌شود.نسبت‌سنجی یافته‌های عقلی با آموزه‌های دینی باید در چارچوبی منسجم، منظم و برخوردار از معیار موجه باشد. «مقاصد شریعت» و شناخت «اصول دین» بر اساس نظام ارزشیابی از مهم‌ترین مبانی این چارچوب است. بنابراین در آینده پژوهی‌اسلامی نه تنها روش‌های عقلانی و غیرمتن محور نفی نمی‌شود بلکه انواع روش‌های تفسیری، توصیفی، استدلالی، نخبگانی، آماری و مشاهده‌ای نیز مورد توجه قرار می گیرد. درعین حال عقلانیت در چارچوب قلمرو دین و توجه به حضور آن تبیین و تفسیر می‌شود.

an introduction to the methodology of islamic future studies

one of the most important elements of studying scientific disciplines and their differences from each other is the issue of method. methodology is a branch of science that studies method. the importance of method and methodology is due to the worldview based on the philosophy of the modern period; therefore, when there are different philosophical principles, the scope of subjects, problems, methods, and as a result the methodology of knowledge will also be different. this research has explained the methodology of future studies and some of its methods. therefore, the method and methodology in future studies require a framework of foundations based on islamic concepts. the different worldviews, epistemology, and anthropology of islam introduce another realm of knowledge and transform the realm of subjects, issues, and methods of knowledge. therefore, because the principles of method and methodology of modern human sciences use different philosophical foundations, it causes conflict in two worlds of knowledge, so the paradigm shift can be used to explain this situation. this research examines the studies of islamic futures studies and examines the ratio of its method and methodology with what is discussed in conventional futures studies. this is done in several stages; first, a brief introduction to the islamic futures studies movement and its nature is given, then its methodology is explained and the issue of experience and rationality as two common methods in islamic futures studies and common futures studies is discussed; finally, several methods based on the framework of islamic thought are introduced. in terms of data and their analysis, this article is a qualitative research that was organized based on the description and analysis of information taken from islamic futures studies and was organized based on the following steps;inspired by the normative-cognitive framework , the comprehensive analysis of the methodology of islamic futures studies requires the establishment of a cognitive-normative framework based on islamic concepts. this framework is a set of general metaphysical principles, specific principles related to knowledge, processes, and as a result, methods and means of realization according to this consistent paradigm, which can be a basis for theorizing, method, methodology, and methods of action.