راهبری و راهبرد پژوهش در روش‌شناسی علوم‌انسانی

روش‌شناسی ازجمله مباحث مهم در فلسفه علم است که با نشان دادن فرایندی نظام‌مند به پژوهشگر، او را در اینکه «چگونه به پاسخ مسئله برسد» یاری می‌رساند و از کوشش بیهوده و انحراف از مسیر تحقیق برحذرش می‌دارد. نیز روش‌شناسی به مطالعه و کنکاش دانش‌های دیگر از حیث روش‌شناختی می‌پردازد و در فهم نظام‌مند علوم دیگر و آسیب‌شناسی وضعیت فعلی و جهت‌دهی آینده‌شان نقش قابل‌توجهی دارد.این دانش دارای اجزاء و گام‌های متعددی است که شناخت دقیق آنها به درک بهتر این حوزه کمک می‌کند. به باور ما روش‌شناسی دانشی فرایندی و ساختارمند است که از دو ساحت «بنیادین پژوهش» و «راهبری پژوهش» تشکیل شده است. ساحت بنیادین پژوهش خود دارای دو مرحله مبانی فلسفی و چهارچوب نظری (پارادایم) است و ساحت راهبری پژوهش نیز دارای مراحل درهم‌تنیده راهبرد پژوهش (استراتژی پژوهش)، روش، رویکرد و رهیافت و فن (تکنیک) است.مقاله حاضر با بهره‌گیری از نگاهی درجه دوم و فلسفی به فرایند روش‌شناسی و استفاده از راهبرد ترکیبی و روش‌های اسنادی، تحلیل منطقی، هرمنوتیکی و قیاسی، در پی پاسخ به این مسئله است که طراحی پژوهش و استراتژی پژوهش چیستند؟ و بر‌اساس‌این به بررسی مفاهیم طراحی پژوهش و استراتژی پژوهش پرداخته است.پژوهشگران حوزه روش‌شناسی تعاریف مختلفی برای طراحی پژوهش و استراتژی پژوهش ارائه داده‌اند؛ اما این پژوهش دیدگاه‌های رقیب را قبول ندارد و به تعریف تازه و ترسیم ابداعی از هندسه راهبری پژوهش (طراحی پژوهش) دست یافته است. همچنین، تعریف جدیدی از راهبرد پژوهش (استراتژی پژوهش) ارائه می‌دهد و نیز انواع راهبرد پژوهش را شامل راهبردهای توصیفی، تبیینی، تحلیلی، استدلالی، تفهّمی، انتقادی و ترکیبی می‌داند و تعاریف جدیدی برای آنها ارائه داده است.وقتی پژوهشگر با مسئله تحقیق مواجه می‌شود، برای مدیریت کردن پژوهش و عملیاتی نمودن آن، باید به طراحی یک نقشه دست بزند و فرایند انجام تحقیق را مشخص کند. طراحی پژوهش یا راهبری پژوهش، فرایند طرح‌ریزی و ترسیم یک نقشه و الگوی نظام‌مند است که از اجزاء و گام‌های مختلفی تشکیل شده است. این اجزاء شامل راهبرد، روش، رویکرد، رهیافت و فن (تکنیک) می‌شود که براساس مبانی فلسفی و پارادایم انتخابی پژوهشگر شکل می‌گیرند. هدف اصلی طراحی پژوهش، مشخص کردن مسیر حرکت پژوهشگر از طرح مسئله تا رسیدن به راه حل است.راهبرد پژوهش نخستین گام راهبری پژوهش است و انتخاب یک راهبرد پژوهشی مناسب، پایه و اساس هر راهبری پژوهشی است؛ زیرا راهبرد پژوهشی اثر زیادی بر همه تصمیم‌های بعدی‌ای دارد که باید طی برنامه‌ریزی و طراحی پژوهش گرفته شوند. درواقع، راهبرد پژوهش منطق و روح حاکم بر تحقیق و جهت‌دهنده پژوهش است. راهبرد پژوهش، به‌عنوان مهم‌ترین بخش راهبری پژوهش، نحوه بررسی پدیده یا اندیشه توسط پژوهشگر را تعیین می‌کند. راهبرد تحقیق به پژوهشگر می‌گوید به‌هنگام مواجهه و روبه‌رو شدن با یک پدیده یا اندیشه، آن را چگونه می‌خواهد بررسی و واکاوی کند تا به‌واسطه این بررسی بتواند مسئله تحقیق را حل کند.می‌توان راهبردهای پژوهش را بر دو بخش بسیط و ترکیبی تقسیم نمود که راهبردهای پژوهش بسیط عبارتند از: راهبرد توصیفی، راهبرد تبیینی، راهبرد تحلیلی، راهبرد استدلالی، راهبرد تفهّمی و راهبرد انتقادی. همچنین، راهبردهای ترکیبی حاصل ترکیب دو یا چند راهبرد بسیط با یکدیگر هستند. انواع مختلفی از راهبردهای پژوهش وجود دارد که هرکدام کاربرد و ویژگی‌های خاص خود را دارند: راهبرد توصیفی: این راهبرد نحوه دستیابی به پاسخ را در برابر پرسش از ویژگی‌ها، حدود، آثار، علائم یک پدیده و نسبت آن با پدیده‌های دیگر مشخص می‌کند. درصورتی‌که پدیده مورد پژوهش یک متن باشد، پژوهشگر به‌دنبال معرفی مدلول مطابقی و التزامی بین متن است. راهبرد تبیینی: این راهبرد نحوه جستجو و کنکاش برای یافتن علت یک پدیده یا اندیشه در پرتو قوانین کلی است. راهبرد تبیینی به‌دنبال پاسخ به چرایی پدیده‌ها یا اندیشه‌هاست. راهبرد تحلیلی: در این راهبرد، پژوهشگر به شکافت و تجزیه پدیده یا اندیشه به اجزای اتمی می‌پردازد و ساختار، محتوا، مبانی و لوازم آن را تحلیل می‌کند. این فرایند باعث می‌شود حالت‌ها، شقوق و احتمالات گوناگون مطرح شوند تا پژوهشگر پس از بررسی تک‌تک آنها به پاسخ مسئله نزدیک شود و در پایان پاسخ را به دست آورد. راهبرد استدلالی: این راهبرد به محقق کمک می‌کند تا با طرح پرسش‌هایی مانند «چرا پدیده یا اندیشه این‌چنین است؟» یا «چرا این پدیده تحقق پیدا کرده است؟» به‌دنبال اثبات و توجیه ادعای خود باشد. راهبرد تفهّمی: در این راهبرد، پژوهشگر با مجموعه‌ای از عناصر معنادار روبه‌رو است و سعی می‌کند تا از پیوندهای معنادار میان آنها پرده بردارد و به تفسیر پدیده بپردازد. پژوهشگر با بهره از راهبرد تفسیری در پی انتقال مراد متن است و به مدلولی نزدیک می‌شود که متن از آن حکایت می‌کند. راهبرد انتقادی: زمانی که پژوهشگر با توصیف، تبیین، تفسیر، تحلیل یا استدلال موجود درخصوص یک پدیده یا اندیشه روبه‌رو می‌شود و آن را دارای نقص و نابسامانی می‌بیند، از این راهبرد استفاده می‌کند تا به آسیب‌شناسی، نقد و ابطال آن مدعا بپردازد. راهبرد ترکیبی: این راهبرد حاصل ترکیب دو یا چند راهبرد بسیط با یکدیگر است. زمانی که محقق برای بررسی و واکاوی لایه‌ها یا وجوه مختلف پدیده مورد پژوهش به بیش از یک راهبرد نیاز داشته باشد، از راهبرد ترکیبی استفاده می‌کند.یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که درک صحیح از مفاهیم طراحی پژوهش و استراتژی‌های پژوهش، نقش مهمی در هدایت صحیح فرایند تحقیق و دستیابی به نتایج معتبر و قابل‌اتکا دارد. انتخاب راهبرد مناسب پژوهش با توجه به ماهیت مسئله تحقیق، اهداف پژوهش و زمینه مطالعاتی، می‌تواند تاثیر قابل‌توجهی بر کیفیت و اعتبار نتایج پژوهش داشته باشد. همچنین، این مطالعه بر اهمیت انعطاف‌پذیری در انتخاب و استفاده از راهبردهای پژوهش تاکید می‌کند. درنهایت، این پژوهش بر ضرورت توجه به مبانی فلسفی و پارادایمی در انتخاب و طراحی راهبردهای پژوهش تاکید می‌کند. این مطالعه می‌تواند به‌عنوان راهنمایی برای پژوهشگران در حوزه‌های مختلف علمی عمل کند و به آنها در انتخاب و طراحی راهبردهای مناسب برای پژوهش‌های خود یاری رساند. همچنین، این پژوهش می‌تواند زمینه‌ساز مطالعات بیشتر در حوزه روش‌شناسی پژوهش و بررسی کاربردهای عملی راهبردهای مختلف در زمینه‌های تخصصی گوناگون باشد.

research design and research strategy in methodology of humanities research

methodology is one of the important topics in the philosophy of science that helps researchers by showing a systematic process to reach the answer to their research question. it guides them on how to reach the answer to the problem and prevents them from wasting effort and deviation from the research path. the methodology also studies and examines other sciences from a methodological perspective and plays a significant role in understanding other sciences systematically, diagnosing their current situation, and guiding their future dir.this field of knowledge has several components and steps, and understanding them accurately helps to better comprehend this area. we believe that methodology is a process-oriented and structured knowledge consisting of two realms: research fundamentals and research design . the realm of research fundamentals itself has two stages: philosophical foundations and theoretical framework (paradigm), while the realm of research design includes intertwined stages of research strategy, method, approach, attitude, and technique.this article, using a second-degree and philosophical view of the methodology process and employing a combined strategy and documentary, logical analysis, hermeneutical, and deductive methods, sought to answer the question of what research design and research strategy are.on this basis, it examines the concepts of research design and research strategy. researchers in the field of methodology have provided various definitions for research design and research strategy. however, this research does not accept competing views and has arrived at a new definition and an innovative depiction of the geometry of research design. it also provides a new definition of research strategy and considers types of research strategies to include descriptive, explanatory, analytical, argumentative, interpretive, critical, and combined strategies, offering new definitions for them.when researchers face a research problem, to manage the research and make it operational, they should design a map and specify the research process. research design is the process of planning and drawing a systematic map and pattern that consists of various components and steps. these components include strategy, method, approach, attitude, and technique, which are formed based on the researcher’s philosophical foundations and chosen paradigm. the main purpose of research design is to specify the researcher’s path from problem formulation to reaching the solution.research strategy is the first step in research design, and choosing an appropriate research strategy is the foundation of any research design. this is because the research strategy has a significant effect on all subsequent decisions that must be made during research planning and design. the research strategy is the logic and spirit governing the research and guiding it. research strategy, as the most important part of research design, determines how the researcher examines a phenomenon or idea. the research strategy tells the researcher how they want to examine and analyze a phenomenon or idea when encountering it, in order to solve the research problem through this examination.research strategies can be divided into two parts: simple and combined. simple research strategies include descriptive strategy, explanatory strategy, analytical strategy, argumentative strategy, interpretive strategy, and critical strategy. combined strategies are the result of combining two or more simple strategies.