شناسایی موانع چندبعدی اجرای برنامه پزشک خانواده شهری: یک مطالعه کیفی در ارسنجان

مقدمه: برنامه پزشک خانواده شهری در ایران با هدف تقویت سطح اول مراقبت‌ها و کاهش مراجعات غیرضروری طراحی شده است، اما اجرای آن در شهرهای کوچکی مانند ارسنجان (استان فارس) با چالش‌های چندبعدی همراه است. این مطالعه به شناسایی موانع اجرای این برنامه از دیدگاه ارائه‌دهندگان خط مقدم خدمات سلامت پرداخت.روش‌کار: پژوهش کیفی حاضر با رویکرد تحلیل مضمون‌محور در سال 1403–1404 در شهر ارسنجان انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 9 نفر از پزشکان خانواده و مراقبان سلامت (با سابقه حداقل دو سال فعالیت) جمع‌آوری و تا رسیدن به اشباع نظری تحلیل گردید. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار maxqda نسخه 10 و بر اساس روش براون و کلارک[1] و با همکاری دو محقق مستقل انجام شد.یافته‌ها: تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی پنج درون‌مایه اصلی شد: (1) موانع آموزش به‌روز، از جمله کمبود آموزش‌های کاربردی و هدفمند؛ (2) موانع زیرساختی، از جمله ناسازگاری سامانه‌های اطلاعاتی و فضای فیزیکی نامناسب؛ (3) موانع مالی، از قبیل تاخیر در پرداخت‌ها، کسورات غیرشفاف و نابرابری حقوقی بین بخش‌های دولتی و خصوصی؛ (4) موانع سیاست‌گذاری‌های جمعیتی، از جمله تخصیص 3500 نفر جمعیت به هر واحد خدماتی و فقدان قوانین حمایتی مانند مرخصی زایمان برای پزشکان خانم در بخش خصوصی؛ و (5) موانع نیروی انسانی، شامل کمبود نیروی متخصص، انگیزش پایین و تقسیم نامناسب وظایف.نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که اجرای موثر برنامه پزشک خانواده شهری در ارسنجان مستلزم اصلاحات نظام مند در حوزه‌های آموزشی، مالی، زیرساختی، برنامه‌ریزی نیروی انسانی و سیاست‌گذاری‌های جمعیتی است. بدون توجه به این ابعاد چندوجهی، برنامه در خطر تبدیل‌شدن به یک اجرای ظاهری بدون تاثیر واقعی قرار دارد.[1]- braun & clarke

identifying multidimensional barriers to the implementation of the urban family physician program: a qualitative study in arsanjan

introduction: the urban family physician program (ufpp) in iran was designed to strengthen primary healthcare، improve equitable access، and reduce unnecessary referrals. however، its implementation (particularly in small cities like arsanjan) faces multidimensional challenges. this study aimed to identify and analyze the barriers to implementing the ufpp from the perspective of frontline healthcare providers in arsanjan.methods: a qualitative study using thematic analysis was conducted in 2024–2025. semi-structured interviews were carried out with nine participants (five family physicians and four health monitors) selected through purposive sampling. data collection continued until theoretical saturation was reached. interviews were transcribed verbatim and analyzed with maxqda software (version 10) and using braun and clarke's (2006) thematic analysis framework، with validation by two independent researchers.results: analysis revealed five main themes: (1) inadequate continuing education، including irrelevant، non-practical، and poorly advertised training sessions; (2) insufficient infrastructure، such as inefficient health information systems and inappropriate physical facilities; (3) financial barriers، including delayed payments، opaque deductions، and significant salary disparities between public and private sectors; (4) ineffective population-based policies، notably the unrealistic assignment of 3،500 individuals per service unit and the absence of maternity leave for private-sector female physicians; and (5) human resource challenges، including staff shortages، low motivation and poorly defined roles.conclusion: effective implementation of the ufpp in arsanjan requires systemic reforms across educational، financial، infrastructural، human resource، and population-policy domains. without addressing these interrelated barriers، the program risks remaining a superficial intervention with limited real-world impact.