تحلیل سیستمی عوامل تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک رودهای مرزی و مشترک ایران و عراق

مقدمه: امنیت، ثبات، توسعه و رفاه در دستور کار همه نظام‌های سیاسی است که با منابع آب در دسترس، پیوندی مستقیم و فزاینده‎ای یافته‎اند. طی یک سده گذشته، دسترسی واحدهای سیاسی- فضایی، به منابع محدود آب شیرین درگیر تنگناهای بنیادی فراوانی شده است و به دامنه‌ای از مناسبات هیدروپلیتیکِ واحدهای سیاسی- فضایی کناره حوضه‌های آبریز مشترک از همکاری تا درگیری انجامیده است.هدف: هدف اصلی مقاله حاضر شناسایی عوامل تاثیرگذار، بر مناسبات هیدروپلیتیک رودهای مرزی و منابع آب مشترک دو کشور همسایه ایران و عراق با بهره‌گیری از تفکر سیستمی است. هدف فرعی، شناسایی محرک‌های هیدروپلیتیک محورِ تاثیر گذار بر مناسبات دو کشور ایران و عراق است.روش شناسی: روش‌شناسی حاکم بر پژوهش توصیفی- تحلیلی است. درون‌داده‌های مورد نیاز پژوهش با روش کتابخانه‌ای و میدانی جمع‌آوری و با رویکرد تفکر سیستمی مورد بررسی قرار گرفته است. در این راستا از نرم‌افزار ونسیم جهت مدل‌سازی دینامیک استفاده شده است. برای رتبه‌بندی عوامل شناسایی شده از مدل ترکیبی آراس فازی و کوپراس فازیگرفته شده است.قلمرو جغرافیایی: قلمرو جغرافیایی این تحقیق حوضه آبریز رودخانه‌های مرزی غرب است.یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد زیرسیستم‌های اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، جغرافیایی، سیاسی- حقوقی، زیست محیطی و فناوری بر مناسبات هیدروپلیتیک رودهای مرزی و منابع آب مشترک ایران و عراق به عنوان یک سیستم واحد موثر است. تاثیر هر یک از عوامل فوق بر مناسبات هیدروپلیتیک رودهای مرزی و منابع آب مشترک ایران و عراق و تاثیر و روابط علی و معلولی هر یک از این عوامل بر روی یکدیگر و بر روی کل سیستم سنجیده شد. سه عامل بحران کم آبی در عراق با وزن 73.55، موقعیت جغرافیایی عراق با وزن 73.47 و قطع و کاهش شدید سرشاخه‌های دجله و فرات توسط ترکیه با وزن 73.44 به عنوان محرک‌های موثر بر مناسبات هیدروپلیتیک دو کشور ایران و عراق در رودهای مرزی و منابع آب مشترک شناخته شدند.نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان داد که شش زیرسیستم یاد شده، هیچ‌گاه نمی‌توانند به‌صورت مجزا از یکدیگر عمل کنند و پیوستگی آن‌ها موجب به وجود آوردن یک سیستم نهایی واحد برای شکل‌گیری مناسبات هیدروپلیتیک رودهای مرزی و مشترک بین دو کشور ایران و عراق خواهد شد.

systematic analysis of influencing factors on the hydropolitical relations of border and common rivers of iran and iraq

introduction: security, stability, development and prosperity are on the agenda of all political systems that have found a direct and increasing link with available water resources. during the past century, the access of political-spatial units to the limited fresh water resources has been involved in many fundamental bottlenecks and has led to a range of hydropolitical relations of political-spatial units on the side of common watersheds from cooperation to conflict.the purpose of the research: the main purpose of this article is to identify the influencing factors on the hydropolitical relations of the border rivers and common water resources of the two neighboring countries of iran and iraq by using systemic thinking. research methodology: the methodology governing the research is descriptive-analytical. the input data required for the research has been collected by the library and field method and analyzed with the system thinking approach. in this regard, vansim software has been used for dynamic modeling. in order to rank the identified factors, it is taken from the combined model of fuzzy aras and fuzzy copperas.the geographical scope of the research: the geographical scope of this research is the catchment area of the western border rivers.findings and discussion: the findings of the research showed that socio-cultural, economic, geographical, political-legal, environmental and technological subsystems are effective on the hydropolitical relations of border rivers and shared water resources of iran and iraq as a single system. the effect of each of the above factors on the hydropolitical relations of the border rivers and common water resources of iran and iraq and the effect and causal relationships of each of these factors on each other and on the whole system were measured. the three factors of the water shortage crisis in iraq with a weight of 73.55, the geographical location of iraq with a weight of 73.47 and the severe reduction of the headwaters of the tigris and euphrates by turkey with a weight of 73.44 as the effective drivers on the hydropolitical relations between iran and iraq in border rivers and common water sources were recognized.conclusion: the results of the research showed that the six mentioned subsystems can never act separately from each other and their connection will lead to the creation of a single final system for the formation of hydropolitical relations of the border and common rivers between the two countries of iran and iraq.