بررسی تحولات دین‌داری بین‌نسلی؛ رویکردی داده‌بنیاد

تحولات دین‌داری همواره از موضوعات مهم در حوزۀ جامعه‌شناسی دین بوده است. تغییرات بین‌نسلی و نسبت آن با دین‌داری یکی از موضوعاتی است که در کشوری مانند ایران، جای بررسی و تحلیل فراوان دارد. هدف این پژوهش، بررسی گفتمان‌های دینی در تجربۀ زیستۀ سه نسل از شهروندان شهر کاشان است. پژوهش حاضر، از نوع مطالعات کیفی بوده که با به‌کارگیری روش نظریۀ زمینه‌ای انجام شده است. این پژوهش، از چارچوب مفهومی اینگلهارت، بروس و سروش بهره برده است. حجم نمونۀ این پژوهش 28 نفر از متولدان دهۀ 1330 (دوران رژیم پهلوی)، متولدان دهۀ 1350 (دوران انقلاب و ارزش‌های انقلابی) و متولدان دهۀ 1370 (دوران تثبیت و توسعۀ جمهوری اسلامی) بوده‌اند. براساس یافته‌های پژوهش، متولدان دهۀ 1330، دارای دین‌داری مرجع‌گرا بوده و رویکردی قطعی به مسائل دینی دارند. این نسل، دارای کدهای محوری‌ای همچون دین تعبدی، دین فقه‌گرا، دین حداکثری و سیاسی، دین سنتی و غیرسیاسی، الگوپذیری، درونی‌سازی و عمل‌گرایی، بیگانه‌ستیزی به‌مثابه مدرنیته‌ستیزی هستند. دین‌داری متولدان دهۀ 1350 از نوع دین‌داری نهاد‌گرا بوده و خواهان حضور دین در همۀ عرصه‌های جامعه‌، و دارای کدهای محوری‌ای همچون دین تعبدی‌‌تقلیدی، دین مناسکی‌‌آیینی، الگوپذیری، دین حداکثری و سیاسی، عمل‌گرایی دینی، همبستگی نسلی، تمایزگذاری دوگانۀ دین و دین‌دار، و دین اجتماعی بوده‌اند. مقولۀ هسته‌ای دین‌داری متولدان دهۀ 1370، دین فردگرا با کدهای محوری‌ دین انسانی و این‌جهانی، دین حداقلی، خودمرجعی دینی، عدم گرایش به دین مصلحت‌اندیش و اجتماعی‌نشده، عرفی‌گرایی دینی، عدم گرایش به دینِ سیاسی، تنوع‌طلبی و تکثرگرایی دینی، بی‌الگویی، و کاهش دین‌داری با قرائت رسمی بوده است. همچنین، برپایۀ یافته‌های پژوهش، مشخص شد که میان متولدان دهۀ 1330 و 1350، شکاف نسلی چندانی وجود ندارد، اما میان این دو نسل با متولدان دهۀ 1370، شکاف نسلی وجود دارد و مفهوم دین‌داری در نسل جدید، تغییر کرده و دارای رویکردی ایمانی و بی‌واسطه شده است.

investigating the developments of intergenerational religiosity; a data-based approach; case study of kashan city

religion has always been one of the most controversial institutions in the social sciences and is recognized in our country as a significant and influential institution due to its central place. the aim of this research is to examine religious discourses in the lived experience of three generations of citizens of kashan. this study is qualitative and has been conducted using grounded theory methodology. this research has drawn on the conceptual framework of inglehart, bruce, and soroush. the sample size for this research includes 28 individuals born in the 1950s (during the pahlavi regime), those born in the 1970s (during the revolution and revolutionary values), and those born in the 1990s (during the consolidation and development of the islamic republic). according to the findings, the religiosity of individuals from the first group is characterized by a reference-oriented religiosity and a definitive approach to religious issues. the religiosity of individuals from the second group is institutional and they seek the presence of religion in all spheres of society. the core category of religiosity for individuals from the third group is individualistic religion. additionally, based on the research findings, it was determined that there is not a significant generational gap between the first and second groups, but there is a generational gap between these two groups and the individuals from the third group, with the concept of religiosity having changed in the new generation and adopting an individual, faith-based, and direct approach.