روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی _ اجتماعی اقوام ایرانیبا تاکید بر قوم ترکمن

ترکمن‌ها شاخه‌ای از ترکان آسیای میانه‌اند که از عهد قدیم در صحراها‌ی وسیع بخش سفلای رود سیحون و بین دریای آرال به زندگی کوچ‌نشینی روزگار می‌گذراندند. تا حدود قرن هفتم میلادی ترکمن‌ها جزئی از قوم بزرگ ترک بودند. در این سال ها به دنبال اضمحلال امپراطوری گؤگ تؤرک، گروهی از ترک ها که اغوز نامیده می‌شدند، از آنان جدا شده و از ناحیه ارخون به طرف آرال و سیردریا کوچ کردند. مراکز عمده سکونت ترکمن ها عبارتند از: ترکمنستان، ایران، افغانستان، عراق، ترکیه، اردن، سوریه و چین ، تاجیکستان ، روسیه ، ازبکستان . ایران یکی از مراکز عمده اسکان ترکمن هاست .ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی دریای خزر و در ترکمن‌صحرا سکونت دارند. از لحاظ استانی، سکونت گاه‌های آنها در استان‌های گلستان، خراسان رضوی (تربت جام) و خراسان شمالی پراکنده است. جمعیت ترکمن های ایران به حدود دو میلیون نفر می‌رسد. از شهرهای مهم ترکمن ها در ایران می‌توان بندر ترکمن ، آق قلا و گنبد قابوس را نام برد . نام ترکمن از قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) نخست به شکل جمع فارسی «ترکمانان» ، توسط نویسندگان ایرانی مانند گردیزی و ابوالفضل بیهقی استعمال شده و به همان معنی اغوز در ترکی و غز در عربی و فارسی به کار رفته است . واژه ی « اوغوز» اولین‌ بار در اوایل‌ قرن‌ هشتم‌ پس از میلاد ، به‌ زبان‌ ترکی‌ و بر کتیبه‌هایی‌ در مغولستان‌ ظاهر شد . اوغوزها یکی‌ ازبخش های عمده‌ امپراتوری‌ چادرنشین‌ بودند که‌ از چین‌ تا استان های‌ مرزی‌ ایران‌ ، بیزانس‌ و تا رود ولگا گسترش‌ داشتتند‌ . مطابق‌ ‌ این‌ کتیبه‌ها، اوغوزها از نه‌ قبیله‌ تشکیل‌ می‌شدند . برخی از نویسندگان‌ معتقدند که‌ اوغوزها بیست‌ و چهار قبیله‌ بوده‌اند . نام‌ «ترکمن‌» اولین‌ بار در اواخر قرن‌ دهم‌ میلادی ظاهر شد، بررسی‌ اصل ‌و معنی‌ کلمه‌ «ترکمن‌» نشان‌ می‌دهد که‌ اوغوزهای غیر مسلمان‌ اوغوزهای ‌مسلمان‌ را «ترکمن‌» نامیدند. بعدها نام‌ «ترکمن‌» فقط بوسیله‌ اوغوزها بکار رفت‌. هر چند که‌ نام‌ اجدادی‌ خود را فراموش‌ نکردند .حوادث ‌نیمه دوم‌ قرن‌ دهم‌ و نیمه‌ اول‌ قرن‌ یازدهم‌ نقش‌ مهمی‌ در تاریخ ‌اوغوزها بازی‌ کرد. این‌ حوادث‌ شامل‌ گرویدن‌ آنها به‌ اسلام‌ و ظهور سلسله‌ سلجوقی‌ بود . در این‌ زمان‌ اوغوزها، خان نداشتند، بلکه‌ یبغو (شاه‌) داشتند که‌ در کتیبه‌های‌ ترکی‌ مغولستان‌ هم‌ از آن‌ یاد شده‌ است .