بررسی عملکرد و تنوع ژنتیکی ژنوتیپ‌های گلرنگ بدون خار (carthamus tinctorius l.) با استفاده از تحلیل‌های چند متغیره

سابقه و هدف: ایران یکی از خاستگاه‌های اولیه گلرنگ و از نظر تنوع ژنتیکی این گیاه، یکی از غنی‌ترین مناطق جهان محسوب می‌شود. با توجه به توسعه ژنوتیپ‌های متعدد گلرنگ بدون خار و اهمیت عملکرد دانه در توسعه کشت این گیاه، استفاده از ژنوتیپ‌های بدون خار می‌تواند گامی موثر در جهت اجرای برنامه‌های به‌نژادی باشد. مهم‌ترین گام در این مسیر، استفاده از تنوع موجود در ژرم‌پلاسم‌های بومی و غیربومی است. هدف از اجرای این پژوهش بررسی تنوع ژنتیکی ژنوتیپ‌های بومی و غیربومی گلرنگ بدون خار، در راستای شناسایی ژنوتیپ‌های برتر در زمینه تولید دانه و شناسایی ارتباط موثر بین صفات بود.مواد و روش‌ها: در این مطالعه تعداد 36 ژنوتیپ گلرنگ بدون خار در قالب طرح آلفا لاتیس (مستطیل 4×9) طی سال زراعی 1403-1402 در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه سراوان مورد ارزیابی قرار گرفت. در طی دوره رشد صفات تعداد روز تا جوانه‌زنی، تعداد روز تا 5 درصد گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی فیزیولوژیک، ارتفاع بوته، تعداد شاخه فرعی، تعداد غوزه بارور، تعداد بذر در غوزه، وزن صد دانه، وزن غوزه در بوته، عملکرد تک بوته، وزن دانه در غوزه، عملکرد کل دانه، عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت مورد ارزیابی قرار گرفت.یافته‌ها: نتایج بیانگر وجود تنوع ژنتیکی بالا در ژنوتیپ‌های مورد مطالعه بود. همبستگی بسیار معنی‌داری بین عملکرد کل دانه با وزن دانه در غوزه (0.79)، عملکرد تک بوته (0.99) و تعداد بذر در غوزه (0.73) وجود داشت. تجزیه خوشه‌ای به روش حداقل واریانس وارد ژنوتیپ‌های مورد بررسی را به شش خوشه اصلی تفکیک نمود. بر اساس مقایسه میانگین خوشه‌ها، ژنوتیپ‌های موجود در خوشه‌های اول و دوم میانگین پایینی برای اکثر صفات مورد مطالعه داشتند. ژنوتیپ‌های قرار گرفته در خوشه سوم با اختلاف معنی‌دار عملکرد بهتری (kg/ha 8809.9) را نسبت به خوشه‌های دیگر نشان دادند. ژنوتیپ‌های این خوشه از نظر صفات تعداد روز تا رسیدگی فیزیولوژیک (183.9)، عملکرد تک بوته (g 22.65) و وزن دانه در غوزه (g 2.18) ارزش بالاتری نسبت به خوشه‌های دیگر داشتند. خوشه چهارم عملکرد متوسطی برای تمامی صفات مورد مطالعه داشت. ژنوتیپ های موجود در خوشه پنجم و ششم اختلاف معنی‌داری با خوشه‌های دیگر از نظر صفات مرتبط با عملکرد دانه نشان دادند. با استفاده از تجزیه به مولفه‌های اصلی صفات مورد مطالعه به چهار مولفه با واریانس تجمعی 77.99 درصد کاهش یافتند. بر این اساس مولفه اول عملکرد، مولفه دوم اجزای عملکرد، مولفه سوم معماری گیاه و مولفه چهارم فنولوژی نام گرفت. بر اساس نتایج حاصل از ترسیم نمودار بای‌پلات ژنوتیپ‌ها در چهار گروه طبقه بندی شدند. ژنوتیپ‌های موجود در گروه اول دارای متوسط عملکرد کل دانه بالایی بودند. ژنوتیپ‌های موجود در گروه دوم با پراکنش حول بردارهای ارتفاع بوته، تعداد شاخه فرعی، تعداد غوزه بارور، عملکرد بیولوژیک، وزن غوزه در بوته و وزن صد دانه دارای پتانسیل عملکرد دانه بالایی بودند. ژنوتیپ‌های موجود در گروه سوم به عنوان ژنوتیپ‌های دیررس شناسایی شدند. گروه چهارم شامل ژنوتیپ‌هایی بود که از لحاظ صفات مورد مطالعه حد واسط رو به پایین درنظر گرفته شدند. نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج حاصل از پژوهش حاضر می‌توان از تلاقی ژنوتیپ‌های موجود در خوشه سوم، پنجم و ششم با دارا بودن بیشترین میانگین برای عملکرد دانه و اجزای مرتبط با عملکرد با ژنوتیپ‌های خوشه چهارم به کمک نمودار بای‌پلات و بر اساس فاصله بین خوشه‌ها به منظور توسعه ژنوتیپ‌های گلرنگ بدون خار با پتانسیل عملکرد دانه بالا بهره برد.

evaluation of yield and genetic variation of non-spiny safflower genotypes (carthamus tinctorius l.) using multivariate analysis

background and objectives: iran is considered one of the primary centers of origin for safflower and is among the richest regions globally regarding its genetic diversity. enhancing grain yield is a crucial factor in the development of safflower cultivation. given the proliferation of multiple non-spiny safflower genotypes and the importance of this trait in advancing safflower cultivation, the use of non-spiny genotypes can be an effective step toward implementing breeding programs. the most important step in this direction is utilizing the diversity in both native and non-native germplasm. the objective of this research was to investigate the genetic diversity of native and non-native non-spiny safflower genotypes to identify superior genotypes for grain production and to determine the effective relationships among traits.materials and methods: in this study, 36 non-spiny safflower genotypes were evaluated in a 4 × 9 alpha-lattice design during the 2023-2024 growing season at the research farm of the university of saravan. during the growth period, the following traits were assessed: days to seedling, days to 5% flowering, days to physiological maturity, plant height, number of branches, number of fertile pods per plant, number of grains per pod, 100-grains weight, pods weight per plant, individual plant yield, grain weight per pod, total grain yield, biological yield, and harvest index.results: the results indicated a high level of genetic diversity among the studied genotypes. a highly significant positive correlation was observed between total grain yield and grain weight per pod (0.79), individual plant yield (0.99), and number of grains per pod (0.73). cluster analysis using the minimum variance method (wards method) grouped the studied genotypes into six main clusters. based on the comparison of cluster means, the genotypes in the first and second clusters had low means for most of the studied traits. genotypes clustered in group three exhibited significantly higher yield (8809.9 kg/ha) compared to the other clusters. these genotypes exhibited higher values for days to physiological maturity (183.9), individual plant yield (22.65 g) and grain weight per pod (2.18) compared to other clusters. the fourth cluster had an average performance for all the studied traits. genotypes in the fifth and sixth clusters showed significant differences from other clusters in terms of traits related to grain yield. using principal component analysis, the studied traits were reduced to four components with a cumulative variance of 99.77%. accordingly, the first component was named “yield,” the second “yield components,” the third “plant architecture,” and the fourth “phenology.” based on the results of the biplot, the genotypes were classified into four groups. genotypes in the first group had a high average total grain yield. genotypes in the second group, with distribution around the vectors of plant height, number of branches, number of fertile pods, biological yield, pods weight per plant, and 100-grain weight, had high grain yield potential. genotypes in the third group were identified as late-maturing. the fourth group included genotypes that were considered intermediate to low for the studied traits.conclusion: based on the results of the present study, it is possible to utilize crosses between genotypes in the third, fifth, and sixth clusters, which have the highest means for grain yield and yield-related components, with genotypes in the fourth cluster, using the biplot and based on the distance between clusters, to develop non-spiny safflower genotypes with high grain yield potential.