بازگشت مجدد به سوء مصرف مواد: یافته های گذشته، حال و چشم انداز آینده

اعتیاد به مواد مخدر یک بیماری مزمن و عود کننده با ماهیت پیچیده زیستی، روانی و اجتماعی است که شامل سه مرحله مصرف مواد، محرومیت یا ترک مواد و بازگشت مجدد به سوء مصرف مواد می‌ باشد. بازگشت مجدد به سوء مصرف مواد مانع اصلی درمان اعتیاد است. میزان بازگشت افراد در طول یک سال ترک به طور متوسط بین 40 تا 60 درصد برآورد شده است و علی رغم تحقیقات گسترده پیش بالینی و بالینی، شیب بازگشت به سوءمصرف مواد مخدر طی نیم قرن اخیر بدون تغییر مانده است. از طرفی دیگر اغلب مطالعات در حوزه اعتیاد بر روی مدل های حیوانی آزمایشگاهی انجام شده که نتایج آن ها به ‌طور کاربردی قابل ترجمه به مطالعات بالینی نمی ‌باشند، از این رو به نظر می‌ رسد علت عدم‌ درمان قطعی انواع روش های درمانی این بیماری شاید به این خاطر باشد که مکانیسم های دقیق درگیر بازگشت به سوءمصرف به ‌خوبی مورد مطالعه و کاوش قرار نگرفته و مطالعات پیش ‌بالینی آن گونه که باید قابل تعمیم به شرایط بالینی نبوده است. بنابراین با توجه به اهمیت شناخت پدیده بازگشت به سوءمصرف مواد، در این مقاله مروری قصد داریم با نگاه فیزیولوژیکی از جنبه ‌های مختلف از جمله معرفی مدل های حیوانی، مکانیسم های سلولی مولکولی، عوامل مستعدکننده، معرفی بیومارکرها، رویکردهای درمانی شیمیایی، الکتریکی، شناختی رفتاری و طب سنتی ایرانی این پدیده را مورد بررسی قرار دهیم تا با درک هر چه بهتر این پدیده تحقیقات در حوزه درمان اعتیاد هدفمند و کاربردی ‌تر از گذشته مورد ارزیابی و انجام قرار گیرد.

Relapse: past, present findings and future perspective

Drug addiction is a chronic disease with biological, psychological and social consequences that includes three stages of drug use, withdrawal and relapse. The relapse is considered as the main obstacle to the treatment of addiction. In spite of extensive researches on neurobiological mechanisms of relapse using a variety of chemical and electrical methods, the rate of relapse to drug use is 40 -60 percent within a year after the cessation of treatment and it has remained unchanged for the half a century ago. On the other hand, most studies in the field of addiction have been performed on laboratory animal models that results cannot be translated into clinical studies precisely, however, most available treatments are still relatively ineffective, because little information is available on the molecular and cellular underlying mechanisms of relapse. Therefore, given the importance of recognizing of relapse, in this review article we evaluate physiologically this phenomenon from various aspects, including the animal models, cellularmolecular mechanisms, predisposing factors, biomarkers, chemical, electrical, cognitive behavioral and Iranian traditional medicine treatment approaches, in the hope that researches on addiction treatment should be evaluated more purposefully than before.