تبیین بازتاب جریان های اجتماعی دوره قاجار در اشعار ظهیرالدوله (با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف)

میرزا علی خان ظهیرالدوله با پشتوانه جایگاه سیاسی در دربار قاجار و پایگاه اعتقادی در طریقت صفی‌علیشاهی و با ایجاد تشکیلات روشنفکری و آزادی‌خواهانه، از شخصیت‌های تاثیرگذار در جریان مشروطیت به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد تحلیل گفتمان فرکلاف، به دنبال پاسخ به پرسش های زیر است: نظم گفتمانی ایران عصر قاجاری چگونه در اشعار ظهیرالدوله بازتولید شده است؟ کردارهای گفتمانی اشعار وی بازتاب کدام‌یک از کردارهای اجتماعی است؟ و راهکار ظهیرالدوله برای برون‌رفت از گفتمان‌های حاکم چیست؟ نتایج نشان داد که کردارهای گفتمانی ظهیرالدوله با کردارهای اجتماعی دوره قاجار ارتباط مستقیم دارد؛ ساختار اجتماعی دوره قاجار در کارکردهای گفتمانی ظهیرالدوله با گزینش نام هایی مبتنی بر ارزش‌های بیانی بازتاب یافته و مشارکان در دو گروه دسته‌بندی شده‌اند: 1-گروه «مثبت» شامل خداوند، بزرگان دین و عرفان و شخصیت‌های مثبت؛ 2- گروه «منفی» شامل حاکمان ظالم، قدرتمندان زورگو، طبقات ناآگاه و ظلم پذیر جامعه. ظهیرالدوله با همراهی و همدلی با مردم، از جایگاه منتقد و ایده پرداز، تقابل گفتمانی ایجاد کرده است و راه رهایی از گفتمان حاکم را حرکت همگانی به سوی ستم ستیزی و آگاهی می‌داند.

explaining the reflection of the social currents of the qajar period in the poems of zahir al-doulah (with norman fairclough's critical discourse analysis approach)

mirza ali khan zahir al-doulah, with the support of his political position in the qajar court and his belief base in the safi alishahi tariqat, and by creating intellectual and freedom-loving organizations, is considered one of the influential figures in the course of constitutionalism. the current research, using farklaf’s discourse analysis approach, seeks to answer the following questions: how is the discourse order of qajar era iran reproduced in zahir al-doulah’s poems? discourse actions of his poems reflect which of the social actions? and what is zahir al-doulah’s solution to get out of the ruling discourses? the results showed that the social structure of the qajar period was reflected in the discourse functions of zahir al-dawlah by choosing names based on expressive values, and the participants were categorized into two groups: 1- &positive& group including god, religious and mystic elders, and positive personalities; 2- &negative& group including oppressive rulers, tyrannical powerful, ignorant and oppressive classes of society. zahir al-douleh, by empathizing with the people, from the position of a critic, has created a discourse confrontation and believes that the way to get rid of the ruling discourse is everyone’s movement towards anti-oppression and awareness.