بررسی مفهوم «علم» و «عالِم» در آثار احمد جام

مفهوم علم و عالِم در متون اسلامی ادبیات فارسی چه در حوزه کلام و چه در حوزه عرفان و تصوف بسیار مورد توجه و چالش برانگیز بوده است. این پژوهش به بررسی و تحلیل مفهوم علم و عالِم از دیدگاه احمد جام و مقایسۀ آن با تعاریف برخی از صاحب نظران در متون عرفانی و اسلامی ادبیات فارسی به شیوه توصیفی تحلیلی پرداخته است و به این پرسش ها پاسخ می دهد: علم از دیدگاه شیخ جام چیست؟ عالِم کیست؟ نقاط مشترک و تفاوت دیدگاه او دربارۀ مفهوم علم با سایر صاحب نظران در حوزه کلام، حدیث و تصوف کدامند؟ با استناد به آثار شیخ جام که بیانگر اندیشۀ صوفیانۀ شریعت محور اوست روشن شد: در نزد او علم و معرفت دو مقولۀ جدا از یکدیگرند. شیخ جام برای واژۀ علم دو مفهوم قائل شده است، مفهومی کلی که در بسیاری از گزاره های او با مفهوم دانش و آگاهی مترادف است، و مفهومی تخصصی، به این تعبیر که علم واقعی و برتر را علم خداشناسی و علم باطن یا علم سرّ می داند. او مانند گذشتگان خود علم طب، نجوم یا حساب را در زمرۀ حرفه ها و پیشه ها می آورد که سود و نفع آن مشروط به پایبندی به ملکات اخلاقی است. او در این مورد تالی اهل حدیث و صوفیان متشرعی چون هجویری است. شیخ نشان علم را در عملکرد عالمان و دانشمندان جستجو می کند و در مواردی آن را با عمل صالح مترادف می داند.

examining the concepts of science and scientist in the works of ahmad jam

the concept of science and scholar in the islamic texts of persian literature, both in the field of theology and in the field of mysticism and sufism, has been very interesting and challenging. it has been defined in several ways and perspectives in persian literature. this research investigates and analyzes the concept of science and science from ahmad jam's point of view and compares it with the definitions of some experts in the mystical and islamic texts of persian literature in a descriptive analytical way and answers these questions: what is science in sheikh jam's point of view? who is the scholar? referring to the works of sheikh jam, which expresses his sharia oriented sufi thought, it was clarified: in his eyes, science and knowledge are two separate categories. sheikh jam has given two meanings to the word science, a general concept which in many of his propositions is synonymous with the concept of knowledge in today's terms, and a specialized concept, in the sense that the true and superior science is the science of theology and the science of inner knowledge knows. like his predecessors, he includes the science of medicine, astronomy, or arithmetic among the professions and occupations that are used to earn bread and live a human life, and its benefits are conditional on adhering to moral values. in this case, he is the tali of the ahl al hadith and shari'ah sufis such as hajawiri. the sheikh looks for the sign of knowledge in the actions of scholars and scientists and in some cases considers it synonymous with righteous action.