واکاوی مولفه‌های محیطی- اجتماعی موثر بر گسترش قلمرو حکومت اسلامی پس از هجرت پیامبر اسلام(ص) و مسلمانان به شهر مدینه

یکی از موضوعات مهم تاریخ صدر اسلام گسترش قلمرو حکومت اسلامی پس از مهاجرت پیامبر و مسلمانان به مدینه بود. این در حالی است که در مدت زمان دعوت پیامبر اسلام(ص) در مکه چنین موفقیتی در گسترش اسلام و شکل‌گیری حکومت اسلامی حاصل نشده بود. در باب شناخت علل موفقیت مسلمانان در مدینه تحلیل‌های متنوعی از منظر درون دینی و یا جامعه شناختی ارائه گردیده است؛ لیکن در این مطالعات کمتر به اقتضائات توامان مولفه‌های محیطی و اجتماعی شهر مدینه و اثر آن در گسترش قلمرو حکومت اسلامی پرداخته شده است. در این پژوهش کوشش گردیده با اتکا به مستندات تاریخی از طریق شیوۀ تحلیل استنتاجی؛ مجموعه‌ای از مولفه‌های محیطی و اجتماعی موثر در تثبیت و گسترش مرزهای حکومت اسلامی پس از هجرت مسلمانان به مدینه مورد بررسی قرار گیرد. یافته‌های تحقیق بیان‌گر آن است که شهر مدینه در مقایسه با شهر مکه به دلیل دسترسی مناسب‌تر به منابع آب و خاک دارای بافت چند هسته‌ای و از توزیع متوازن قدرت سیاسی میان طوایف ساکن در آن برخوردار بود و این زمینه‌مندی موجب تسهیل ورود اندیشۀ اسلامی به این شهر گردید. قابلیت ژئوپلیتیک موقعیت شهر مدینه در ایجاد اختلال در مسیرهای کاروان‌های تجاری مکه به شام نیز به صورت مضاعف فعالیت تجاری مکه را تضعیف نمود. ضمن اینکه اتخاذ سیاست مشارکت بادیه‌نشینان خارج از مدینه در جنگ‌ها و بهره‌مندی آنها از غنایم موجب تلفیق دو الگوی معیشتی بادیه‌نشینی و شهرنشینی گردید و توان مناسبی را جهت گسترش قلمرو حکومت نبوی در سالیان واپسین بعثت پیامبر اسلام(ص) فراهم نمود.

an analysis of the environmental and social factors influencing the territoriality of the islamic state following the migration of the islamic prophet and the muslims to the city of medina

one of the pivotal subjects in the early history of islam is the territorial expansion of the islamic state following the prophet’s migration to medina along with his companions. this stands in contrast to the period of the prophet muhammad’s mission in mecca, during which such success in theexpansion of islam and the formation of an islamic state had not beenachieved. a variety of analyses both from intra-religious perspectives andsociological viewpoints have been offered regarding the factors underlyingthe muslims’ success in medina. however, these studies have rarelyaddressed the combined impact of medina’s environmental and socialconditions on the expansion of the prophet’s state territory. in this study, aninferential-analytical approach grounded in historical documentation andsupported by deductive reasoning is employed to explore a range ofenvironmental factors that played a role in stabilizing and expanding theborders of the islamic state after the migration to medina. the findings of thestudy indicate that, in comparison to mecca, the city of medina benefitedfrom better access to water and arable land, which contributed to a multinucleusurban structure and a more balanced distribution of political poweramong its resident tribes. this socio-environmental context significantlyfacilitated the acceptance of islamic thought within the city. the geopoliticalcapacity of medina’s location to interfere with the mecca–levant traderoutes served as an additional factor to undermine mecca’s commercialactivities. moreover, the policy of involving bedouin tribes from outsidemedina in military campaigns and granting them a share of the spoils of warled to a fusion of nomadic and urban livelihood patterns, thereby generatinga strategic capacity that facilitated the expansion of the prophet’s state duringthe final years of his mission.