تعامل دولت و بازار: خوانشی از برنامه‌ریزی فضایی شهری ایران

بیان مسئله: دولت و بازار مهمترین و موثرترین نهادهای اقتصادی- سیاسی محسوب می شوند که ترکیب و نقش و جایگاه‌شان می‌تواند تمامیت سیستم اجتماع را تحت تاثیر قرار دهد. برنامه‌ریزی فضایی شهری حاکی از یک شکل تخصصی از عمل جمعی در مورد سازمان اجتماعی فضا است. در قلب این کنش جمعی مجموعه گسترده‌ای از روابط دولت و بازار قرار دارد و سوال بنیادین این است که نقش و روابط نهاد بازار (به مفهوم عام آن و نه در معنای بازار کالبدی شهرها) و نهاد دولت در برنامه‌ریزی توسعه فضایی شهری چگونه شکل می گیرد؟هدف: با این وصف هدف اصلی این پژوهش توسعه یک چارچوب مفهومی از نحوه شکل‌گیری نقش و رابطه دولت و بازار در برنامه‌ریزی توسعه فضایی شهری ایران است.روش: روش نظریه زمینه‌ای سیستماتیک به عنوان روش اصلی کار پژوهش بکار گرفته شد. داده‌های مورد نیاز به واسطه نمونه‌گیری نظری هدفمند از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان با سابقه و آگاه به سیستم برنامه‌ریزی و اقتصاد سیاسی ایران فراهم شد.یافته‌ها: پس از طی مراحل سه‌گانه تحلیل داده‌ها، 645 مفهوم، 59 مقوله فرعی و 20 مقوله اصلی حاصل و در قالب مدل پارادایمی پژوهش ارائه شد.نتیجه گیری: نتایج پژوهش بیانگر آن است که نقش و روابط دولت و بازار در برنامه‌ریزی فضایی توسعه شهری ایران، بر محور «درهم‌تنیدگی نهادی، نابهینگی و ناکارآمدی» شکل می‌گیرد که به عنوان پدیده مرکزی در مدل پارادایمی شناسایی شده است. شرایط علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر باعث شده تا رابطه و نقش دولت و بازار در برنامه‌ریزی فضایی توسعه شهرهای ایران به صورت نابهینه و ناکارآمد شکل گیرد و در مواجه با این پدیده راهبردهایی از سوی عاملان اتخاذ شده که موجبات تشدید پیامدهای حاصل از پدیده مورد نظر را فراهم نموده است. به بیان دیگر دولت و بازار در برنامه‌ریزی توسعه فضایی شهری ایران نتوانسته‌اند به عنوان مکمل یکدیگر و در یک رابطه دیالکتیک در جهت جبران شکست‌های هم عمل نمایند.

government-market interaction: a reading of iranian urban spatial planning

introduction: state and market institutions are among the most important and influential political-economic organizations, whose composition and role can significantly influence the integrity of the social system. urban spatial planning implies a specialized form of collective action regarding the social organization of space. at the heart of this collective action is a broad set of state-market relations. the fundamental question is how the roles and relations of market institutions (in their general sense and not in the sense of the physical market of cities) and state institutions are formed in urban spatial development planning. in iran’s urban spatial planning system, the emergence of fundamental challenges for cities, especially metropolises, has led each faction—whether proponents of the market or the state—to view the other as the primary cause of these problems. advocates of the market economy identify state interference in urban spatial planning as the main obstacle to urban development. conversely, supporters of state intervention consider the delegation of responsibilities to the private sector and market as the primary reason for the issues facing iranian cities. corruption in government, inefficient budgeting in local and national institutions, unrealistic urban development plans, and a lack of expertise among managers and urban planners are among the concerns raised by market advocates regarding urban development. meanwhile, issues such as neglecting urban spatial justice, failing to provide urban public goods through the market, ignoring the externalities of investment on citizens, and prioritizing capitalist profit in urban space production have been highlighted by state-oriented groupsmethodology: this research is proposed at the theoretical and fundamental level of the planning discipline. its main purpose is to understand and discover the role and function of the state and the market in the spatial planning of urban development in iran. therefore, the subject of this research is directly and indirectly related to the economic, social, and political context. because the structure, function, and role of the state and the market in spatial planning have ambiguous, hidden, and complex dimensions, an in-depth, exploratory, and interpretive investigation is required. this cannot be understood through quantitative descriptive and analytical methods that are limited to specific variables and existing hypotheses and theories. on the other hand, iran’s political economy has its unique structure and background. in this particular economic environment, both market institutions and government play special roles and have unique relationships that need to be explored in depththerefore, a research method appropriate for theorizing should be employed to develop a theory suitable for the geographical context, with a deep understanding of the layers of urban political economy.