تدوین چارچوب سنجش منسوخ شدگی فضاهای تاریخی با تاکید بر کیفیت‌های ساختاری- کارکردی (نمونه موردی: میدان درب شیخ شیراز)

بیان مسئله: فرسودگی که با گذشت زمان، در بافت تاریخی رخ می‌نمایاند، منجر به منسوخ شدن ساختارها و فضاهای واجد قدمت می‌شود که پیامدهایی همچون، ناکارآمدی زیرساخت‌ها،‌‌ بروز ناهنجاری‌های اجتماعی، اضمحلال کالبدی جداره‌های شهری و افول کیفیت را در پی‌دارد. این درحالیست که بافت تاریخی یادگاری از فرهنگ، تاریخ پیشینیان ماست و مملو از آثار ارزشمند معماری و شهرسازی می‌باشد.هدف: هدف اصلی پژوهش جاری، تدوین یک فهرست تطبیقی [چک‌لیست] از شاخص‌های منسوخ‌شدگی فضاهای ‌بازشهری و معیارهای ارزیابی کیفیت و کارآمدی آن‌ها به منظور ارتقاء کیفیت فضاهای مذکور است.روش: پژوهش جاری از جمله تحقیقات کاربردی است که با رویکرد توصیفی- تحلیلی انجام می‌پذیرد. جهت جمع‌آوری اطلاعات از روش کتابخانه‌ای و به منظور فهم سیر دگردیسی قلمرو پژوهش از روش اسنادی استفاده شده‌است. با هدف بررسی منسوخ‌شدگی میدان درب شیخ،  10 نفر از متخصّصان که با روش گلوله‌برفی شناسایی شدند، با حضور در فضا، پرسشنامه را بر اساس طیف 5 گزینه‌ای لیکرت امتیازدهی و ارزیابی کردند.یافته‌ها: نتایج ارزیابی متخصصان نشان‌دهنده منسوخ‌شدگی فضای «میدان درب شیخ» در تمام شاخص‌های فعالیت و کاربری، راحتی و سیما، معاشرت‌پذیری و دسترسی و پیوستگی است که در شاخص‌های دسترسی و پیوستگی و پس از آن فعالیت و کاربری امتیازهای بسیار پایینی را به خود اختصاص داده است.نتیجه گیری: این میدان، به دلیل عوامل متعددی از جمله نبود خدمات تفریحی، عدم تمایل بخش خصوصی و عمومی به سرمایه‌گذاری در بافت، از سرزندگی مناسبی برخوردار نیست. فقدان جذابیت‌های بصری، وضع نامناسب بهداشت، امنیت شبانه و اجتماعی، ایمنی پایین ابنیه موجود، این فضا را به لحاظ راحتی و سیما به فضایی نامناسب تبدیل کرده‌است. عدم توجیه و شفاف‌سازی طرح‌های بافت برای ساکنین، از مهمترین عوامل کاهش مشارکت‌پذیری کاربران در امور می‌باشد. از طرفی عدم دسترسی مناسب به امکانات و تفریحات سرگرمی و ارتباط نامناسب میان این فضا و ابنیه پیرامونی، باعث شده تا این فضا در کل فضایی دسترس‌پذیر نباشد.

compilation of the framework for assessing the obsolescence of historical spaces, with emphasis on structural-functional qualities (case study: darb- sheikh square, shiraz)

introduction:unstoppable urban development alongside natural and human ecological factors have accelerated ‎transformations in historical contexts and ancient structures, including heritage buildings and old ‎urban spaces. this inevitable metamorphosis often results in qualitative degradation and physical ‎deterioration, diminishing the sense of belonging to ri ch cultural and historical values. such ‎degradation contradicts the fact that historical contexts are irreplaceable treasures, filled with the ‎culture and history of our ancestors and featuring valuable pieces of architecture and urban ‎heritage. consequently, this research aims to compile a checklist of urban space obsolescence ‎indicators and their evaluation criteria to improve the quality of these spaces in terms of physical ‎and cultural features. the concept of various types of obsolescence in the adaptive reuse ‎potential (arp) model is adjusted, and indicators of blight and urban decay in historical contexts ‎are discussed. a model is provided to evaluate the deterioration of urban open spaces based on ‎the principles of the place model. to apply the derived indicators and assess the decline in a ‎sample urban space, the old darb-sheikh square, in front of sheikh rouzbahan’s tomb, has been ‎selected as an example of a neighborhood open space.methodology: this applied research employs a descriptive-analytical approach. the literature review was ‎conducted using the library research method, while historical documents were analyzed to ‎understand the metamorphosis of the physical qualities and form of the studied urban space. to ‎investigate the rate of decline in darb-sheikh square, ten experts identified through the snowball ‎method visited the area and filled out a questionnaire based on a 5-option likert scale.‎results: the evaluation results by experts provide scores for all indicators of deterioration for darb-sheikh ‎square. according to the findings, there is less decline in the comfort and image index compared ‎to other indices, followed by sociability. conversely, the access and connectivity index, followed by ‎the activity and land use index, has declined the most.discussion: despite its historical interests, specific uses, and local businesses as primary income generators, as ‎well as a relatively well-distributed population density and high adaptability of buildings, darb-sheikh square lacks dynamism vitality. this is due to the unwillingness of users and the ‎private sector to invest in this area, and the absence of recreational and entertaining services, local ‎events, green and open spaces, and the presence of abandoned structures. additionally, visual ‎disturbances, poor hygiene, and cleanliness, lack of security, low safety of architectural elements, ‎non-compliance of buildings with standards, deficient urban infrastructure, and poor quality of ‎existing building materials and structures have caused dissatisfaction among users and residents, ‎rendering the urban space inappropriate in terms of visual and comfort qualities. although the ‎historicity of this space and its proximity to sheikh rouzbahan’s tomb foster a sense of belonging, ‎issues such as mismanagement, lack of day and night activities, and insufficient inclusive services ‎prevent the square from being a space for social interactions and friendly meetings. consequently, ‎it is not positively perceived by citizens. despite some factors facilitating accessibility to darb-sheikh square, such as its location on a legible path, proximity to trading centers and urban ‎markets, and adequate access to public parking, various unattractive features render it an ‎undesirable and almost deserted urban space.