ارزیابی شدت بیابان‌زایی با تاکید بر شاخص فرونشست مرتبط با تغییرات منابع آب زیرزمینی در حوضه آبریز ابرقو–سیرجان

فرونشست زمین یکی از جدی‌ترین جلوه‌های تخریب سرزمین به شمار می‌رود که عمدتاً ناشی از برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و تغییرات کمی و کیفی مخازن آبی است. این پدیده غیرقابل بازگشت، مرحله‌ای نهایی از بیابان‌زایی محسوب می‌شود و می‌تواند کارکردهای اکولوژیکی و اقتصادی سرزمین را به‌شدت مختل سازد. در بسیاری از مدل‌ها و شاخص‌های ارزیابی بیابان‌زایی، تمرکز بر عوامل اقلیمی، خاکی و پوشش گیاهی بوده و فرونشست زمین کمتر به‌عنوان شاخصی مستقل در نظر گرفته شده است.رویکردهای نوین ارزیابی بیابان‌زایی تلاش کرده‌اند با ترکیب شاخص‌های کمی و کیفی آب زیرزمینی—مانند افت سطح آب، هدایت الکتریکی و نسبت جذب سدیم—با داده‌های فرونشست زمین، تصویری جامع‌تر از تخریب سرزمین ارائه دهند. در این چارچوب، مدل‌هایی مانند imdpa و نسخه‌های توسعه‌یافته آن، با لحاظ کردن فرونشست به‌عنوان معیار کلیدی، امکان بازنگری در طبقه‌بندی شدت بیابان‌زایی و شناسایی دقیق‌تر مناطق بحرانی را فراهم می‌سازند.در این مطالعه، حوزه آبخیز ابرقو–سیرجان با استفاده از مدل imdpa ارزیابی شد. ابتدا نقشه‌های شاخص‌های کمی و کیفی آب زیرزمینی و فرونشست زمین تهیه و بر اساس خطر بیابان‌زایی طبقه‌بندی شدند. سپس با تلفیق این نقشه‌ها از طریق میانگین منطقه‌ای، نقشه نهایی شدت بیابان‌زایی به دست آمد. نتایج نشان داد حدود 60 درصد منابع آب زیرزمینی منطقه دارای شوری شدید (ec بیش از 5000 میکروزیمنس) و میانگین افت سطح آب زیرزمینی 54 سانتی‌متر در سال است. فرونشست زمین در آبخوان‌های ابرقو، بوانات و سرچاهان بیشترین شدت را داشته و در محدوده متوسط تا خیلی شدید قرار دارد. نقشه نهایی نشان داد بیش از 90 درصد منطقه در طبقات شدت متوسط تا خیلی شدید بیابان‌زایی قرار دارد.این یافته‌ها اهمیت شاخص فرونشست زمین را به‌عنوان معیاری کلیدی در ارزیابی بیابان‌زایی تاکید می‌کند و نشان می‌دهد که ادغام داده‌های هیدروژئولوژیکی و ژئومکانیکی می‌تواند در شناسایی مناطق بحرانی و تدوین سیاست‌های مدیریتی موثر نقش بسزایی ایفا کند.

evaluating desertification severity with a focus on the land subsidence index associated with groundwater depletion in the abarkooh–sirjan basin

land subsidence, resulting mainly from excessive groundwater withdrawal and aquifer degradation, is one of the most serious and irreversible forms of land degradation, often marking the final stage of desertification. traditional models of desertification assessment have emphasized climate, soil, and vegetation factors, while the role of subsidence has received less attention. recent approaches, such as the imdpa model, incorporate groundwater indicators—including groundwater level decline, electrical conductivity (ec), and sodium adsorption ratio (sar)—together with subsidence data to provide a more comprehensive evaluation of desertification risk. in this study, the abarkouh–sirjan watershed was assessed using groundwater level decline, ec, sar, and land subsidence as key indicators. thematic layers were prepared and integrated to produce a desertification severity map. results showed that about 60% of groundwater resources exhibited high salinity (ec > 5,000 μs/cm). sar values were generally low, except in playa areas where values ranged from 18 to 26. average groundwater level decline was 54 cm, with maximum values reaching 237 cm. land subsidence was most severe in the abarkouh, bavanat, and sarchahan aquifers. the final map indicated that over 90% of the area falls within moderate to very severe desertification classes, highlighting subsidence as a decisive criterion for identifying critical zones and guiding sustainable management.