مدل‌سازی تغییرات تابستانه و زمستانه پارامترهای شیمیایی آب در رودخانه‌های قشلاق، گاوه‌رود و سیروان

کیفیت آب رودخانه‌ها تحت تاثیر ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی قرار دارد و تغییرات مکانی و فصلی آن می‌تواند پیامدهای مهمی بر سلامت اکوسیستم‌های آبی و مصارف انسانی داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی و مقایسه تغییرات تابستانه و زمستانه پارامترهای شیمیایی آب شامل نیترات (no3-)، فسفات (po43-)، بی‌کربنات (hco3-)، سولفات (so42-)، آمونیوم (nh4+)، سیلیس (sio2)، سدیم (na+)، پتاسیم (k+) و کل مواد محلول (tds) در رودخانه‌های قشلاق، گاوه‌رود و سیروان در استان کردستان انجام شد. نمونه‌برداری در شش ایستگاه طی دو فصل (تابستان و زمستان) سال 1403 صورت گرفت و داده‌ها با استفاده از روش درون‌یابی فاصله معکوس (inverse distance weighting; idw) در محیط gis مدل سازی شدند. نتایج نشان داد که در فصل تابستان به دلیل کاهش دبی جریان و افزایش ورودی آلاینده‌ها، غلظت بیشتر پارامترها افزایش یافت؛ در حالی که در زمستان اثر رقیق‌سازی ناشی از بارش‌ها و رواناب موجب کاهش نسبی آن‌ها شد. پایین‌دست تصفیه‌خانه فاضلاب سنندج (ایستگاه سوم) بیشترین غلظت نیترات، فسفات، آمونیوم، سدیم و پتاسیم را در هر دو فصل داشت که بیانگر نقش غالب منابع نقطه‌ای در تعیین کیفیت آب است. شاخه گاوه‌رود به‌عنوان جریان رقیق‌کننده موجب کاهش نسبی غلظت آلاینده‌ها در ترکیب با جریان اصلی شد. الگوی تغییرات بی‌کربنات و سیلیس بیشتر تحت کنترل ویژگی‌های زمین‌شناسی و شرایط هیدرولوژیکی قرار داشت. بررسی tds نشان داد که مقادیر بالا به‌ویژه در تابستان می‌تواند تهدیدی جدی برای کیفیت آب کشاورزی و شرب محسوب شود. به‌طور کلی، یافته‌ها نشان دادند که ارتقای کارایی تصفیه‌خانه فاضلاب و مدیریت کاربری اراضی در حوضه آبریز می‌تواند راهکاری کلیدی برای بهبود پایداری کیفی منابع آب منطقه باشد.

modelling the summer and winter variations of water chemical parameters in the gheshlaqh، gaveroud، and sirvan rivers

the quality of river water is influenced by a combination of natural and human factors, and its spatial and seasonal variations can have significant impacts on the health of aquatic ecosystems and human uses. the present study aimed to investigate and compare the summer and winter variations of chemical parameters of water, including nitrate (no3-), phosphate (po43-), bicarbonate (hco3-), sulfate (so42-), ammonium (nh4+), silica (sio2), sodium (na+), potassium (k+), and total dissolved solids (tds) in the gheshlaqh, gaveroud, and sirvan rivers in kurdistan province. sampling was conducted at six stations during two seasons (summer and winter) of 2024, and the data were modelled using the inverse distance weighting (idw) interpolation method in the gis environment. the results showed that in summer, due to reduced flow discharge and increased pollutant inputs, the concentrations of most parameters increased, while in winter, dilution effects caused by precipitation and runoff led to their relative decrease. downstream of the sanandaj wastewater treatment plant (station 3) had the highest concentrations of nitrate, phosphate, ammonium, sodium, and potassium in both seasons, indicating the dominant role of point sources in determining water quality. the gaveroud branch acted as a diluting flow, resulting in a relative reduction in pollutant concentrations when merging with the main river. the variation patterns of bicarbonate and silica were mainly controlled by geological characteristics and hydrological conditions. the assessment of tds indicated that high values, especially in summer, could pose a serious threat to the quality of water for agricultural and drinking purposes. overall, the findings demonstrated that improving the efficiency of the wastewater treatment plant and land-use management in the watershed could serve as key strategies for enhancing the sustainability of water resources in the region.