عامل بیولوژیک(هِمیلِپیستوس) در فرسایش پذیری کاهگل ساختارهای محوطه تاریخی بلقیس اسفراین

سیر تاریخی معماری مسجد در یزد را مانند هر منطقۀ دیگری باید از سده های نخست هجری پی گرفت. از این بازۀ زمانی آثار معماری اندکی در منطقۀ یزد به جا مانده است و متون تاریخی هم اشارات روشنی دراین باره ندارند، ازاین رو گفتگو دربارۀ این آثار، ازجمله مساجد، گام برداشتن در تاریکی محسوب می شود. در متون جغرافیای تاریخی سدۀ سوم و چهارم هجری از چهار مکان دارای منبر در یزد نام برده شده است. شناخته شده ترین مساجد سده های نخست هجری مسجد جامع فهرج در حوالی شهر یزد است، اما دربارۀ دیگر مساجد ازاین دست کمتر گفتگو شده یا آگاهی و اسناد چندانی در دسترس نیست. پرسش پژوهش این است که، مساجد نخستین یزد تاریخی « کدماند، چه زمانی بنیاد یافته و از چه الگوی مکانی و معماری برخوردار بوده اند؟ روش پژوهش از گونۀ تاریخ - تحلیلی است که با استناد به متون معتبر تاریخ که انگشت شمارند، احضار شواهد موجود و تحلیل آنها پیش خواهد رفت. مقصود این است که به پیدایش گونه بندی مسجد در منطقۀ یزد پرداخته و قواعد حاکم بر معماری این بناها بازشناخته شود. نتیجۀ این پژوهش نشان داد که در شهرها و قرای معتبری که در یزد وجود داشته،بافاصلۀ دست کم دو سده از ورود مسلمانان، مساجد جامع ساخته شد. شواهد مساجد نخستین در کثه یزد، فهرج،خویدک، میبد، نائین و ابرکوه وجود دارد. این مساجد از گونۀ شبستانی طاق پوش و مبتنی بر جرز و دیوار باربرند،نه بناهای ستونداری که در دیگر مناطق مانند شوش، سیراف و دامغان شناخته می شوند. این بناها که ابعاد بزرگی ندارند، ویژگی های مشترک فضایی و فناوری ساخت دارند و همگی با ساخت مایۀ خشت و گِل بنا شده اند.

the impact of the biological agent (hemilepistus) on the erodibility of mud plaster in the belqis historical site، esfarayen

mud plasters have been of interest in the past due to their replaceability and quick and cheap implementation compared to extensive repairs in adobe and mud structures. however، its rapid vulnerability، while contradicting the principles of conservation، seriously threatens the historical structure. the issue facing the historical site of belqis، located 3 kilometers southwest of esfarayen in north khorasan province، is the rapid erosion of mud plasters applied during restoration efforts over a short period. although previous studies have indicated that the soil quality in the region contributes to the erosion of earthen materials، a biological factor has also been identified: a species of woodlouse known scientifically as hemilepistus afghanicus. this species of terrestrial insect، through its biological process of digging extensive tunnels، adapts to harsh thermal conditions and hot and dry areas and continues to live. although this bionic agent is considered a beneficial metabolic factor of the soil، its biological behavior in historical architectural structures has caused (physical-mechanical) damage that is considered a serious threat in the long term.this research aims to investigate the effects of the biological activities of this woodlouse species on the durability of mud plaster layers at the belqis historical site. to identify the structure of the tunnels created by the species and to map them، laser scanning of portions of these tunnels was conducted using precise instruments and processed through specialized software. the findings from both fieldwork and literature review indicate that extensive burrowing by this species can lead to the degradation of soil cohesion and physical damage، thereby increasing the exposed surface area of the plaster. this، in turn، accelerates erosion under environmental factors such as moisture. because in a situation where the weakness of the soil in the region in terms of adhesion is considered an important factor in the damage، the biological behavior of this species of terrestrial insect accelerates the erosive effect of thatch on the historical site of belqis as a biological factor. it seems that investigating physical solutions to deal with this bionic factor by preventing possible damage caused by chemical interventions can be the answer to eliminating or reducing this damaging factor to the thatched roofs of the historical site of belqis esfarayen . the use of diatomaceous earth، along with studies of the mineralogy of the soil in the region، is a solution appropriate to this damaging factor.