واکاوی هویت مستقل بادگیرهای شهر قم در مقایسه با بادگیرهای یزد؛ از فرم نمادین تا کارکرد اقلیمی

بادگیرها از مهم‌ترین سازه‌های شهرهای اقلیم گرم و خشک ایران هستند که مهم‌ترین کارکرد آنها تعدیل ناملایمات اقلیمی است. در میان شهرهای اقلیم گرم و خشک ایران، شهر یزد به بادگیرهایش شناخته می‌شود. تعدد بادگیرهای بلند و چهارطرفه در خط آسمان شهر یزد، از مهم‌ترین عناصر هویت‌بخش این شهر تاریخی است. شهر قم نیز همانند شهر یزد؛ یکی از شهرهای حاشیۀ کویرهای مرکزی ایران است که بادگیرهای بلند و چهارطرفه دارد. لیکن بادگیرهای شهر قم نسبت به بادگیرهای شهر یزد، مورد مطالعه و مداقه قرار نگرفته‌اند. از این رو در این پژوهش ابتدا با پیمایش میدانی بادگیرهای شهر قم شناسایی و پراکندگی آنها در بافت تاریخی این شهر ثبت شد. سپس ویژگی‌های ظاهری، کارکردی و نمادین و پراکندگی بادگیرهای قم استخراج شدند. ویژگی‌های بادگیرهای یزد نیز از منابع موجود گردآوری شد و در نهایت با یکدیگر مقایسه شدند. بررسی‌های این پژوهش نشان می‌دهد، علی‌رغم تشابه ویژگی‌های اقلیمی در دو شهر قم و یزد؛ همچنین تشابه برخی ویژگی‌های ظاهری، بادگیرهای این دو شهر، بادگیرهای شهر قم در مقایسه با بادگیرهای شهر یزد از نظر ویژگی‌های کارکردی و پراکندگی در سطح شهر متفاوت هستند. بادگیرهای قم عمدتاً در محلات اعیانی توسعه‌یافته در دوره قاجار متمرکز بوده و کارکرد اصلی آن‌ها تهویه و رطوبت‌زدایی از زیرزمین‌ها است. این امر نشان ‌می‌دهد که هر چند معماری گذشتۀ ایران، در ساخت بناها از اصول معینی پیروی می‌کند، لیکن نسبت به تغییر شاخصه‌های محیطی در کارکرد خود سازگاری یافته است.

an inquiry into the independent identity of windcatchers in qom compared to yazd: from symbolic form to climatic function

windcatchers (badgirs) are among the most significant structural elements in iran's hot-arid regions، primarily designed to mitigate climatic rigors. among these cities، yazd is globally renowned for its windcatchers, the prevalence of tall، multi-directional towers in its skyline serves as a key identity-defining element of this historic city. similarly، qom، located on the periphery of iran's central deserts، features tall، four-sided windcatchers. however، unlike yazd، the windcatchers of qom have remained largely understudied.this research first identified and mapped the distribution of windcatchers within qom's historical fabric through field surveys. subsequently، their aesthetic، functional، and symbolic characteristics were extracted. data regarding the windcatchers of yazd were gathered from existing literature to facilitate a comparative analysis. the findings indicate that despite similarities in climatic conditions and certain formal attributes، the windcatchers of these two cities differ significantly in terms of functional performance and urban distribution.in qom، windcatchers are predominantly concentrated in aristocratic neighborhoods developed during the qajar period، and their primary function is the ventilation and dehumidification of basements (sardabs). this distinction demonstrates that while traditional iranian architecture follows established principles، it exhibits a sophisticated adaptability، recalibrating its functions in response to specific localized environmental and subterranean variables.abstract:windcatchers (badgirs) are among the most significant structural elements in iran's hot-arid regions، primarily designed to mitigate climatic rigors. among these cities، yazd is globally renowned for its windcatchers, the prevalence of tall، multi-directional towers in its skyline serves as a key identity-defining element of this historic city. similarly، qom، located on the periphery of iran's central deserts، features tall، four-sided windcatchers. however، unlike yazd، the windcatchers of qom have remained largely understudied.this research first identified and mapped the distribution of windcatchers within qom's historical fabric through field surveys. subsequently، their aesthetic، functional، and symbolic characteristics were extracted. data regarding the windcatchers of yazd were gathered from existing literature to facilitate a comparative analysis. the findings indicate that despite similarities in climatic conditions and certain formal attributes، the windcatchers of these two cities differ significantly in terms of functional performance and urban distribution.in qom، windcatchers are predominantly concentrated in aristocratic neighborhoods developed during the qajar period، and their primary function is the ventilation and dehumidification of basements (sardabs). this distinction demonstrates that while traditional iranian architecture follows established principles، it exhibits a sophisticated adaptability، recalibrating its functions in response to specific localized environmental and subterranean variables.