چگونگی کاربرد تناسبات در گنبدخانه‌های مساجد ایرانی در سبک های چهارگانه معماری

در معماری ایران آثاری باشکوه وجود دارد که مهندسان با بهره‌گیری از پیمون و هندسه خلق نموده‌اند. تناسب در عین اینکه یک عامل تعیین کننده برای هماهنگی است یکی از مسائل همیشگی مورد بررسی معماری نیز بوده است. مساجد ایرانی از بناهای مهم تمدن اسلامی است که در دوره‌های چهارگانه معماری ایران مهندسان از تناسبات برای پاسخگویی بهتر به عملکردی بودن فضاها و زیبایی و دید بصری بناهای مهمی مانند مساجد بهره‌مند می‌شدند. لذا در این پژوهش به بررسی تطبیقی تناسبات فضای داخلی گنبدخانه مساجد در چهار دوره معماری ایرانی پرداخته شده است.هدف : با توجه به اهمیت مساجد در تمدن اسلامی به نظر می‌رسد درطراحی و ساخت فضای گنبدخانه مساجد از تناسبات مشخصی استفاده شده است که پژوهش حاضر به کشف تناسبات فضای داخلی گنبدخانه در مساجد چهار دوره معماری ایران پرداخته است.روش تحقیق : با توجه به غیرتصادفی بودن نمونه‌های مورد بررسی، ابعاد و اندازه‌های فضای داخلی گنبدخانه مساجد بر مبنای تناسبات با شیوه شبه تجربی و با روش استقرایی تحلیل شده‌اند.گردآوری داده‌ها در این پژوهش به شیوه بررسی اسناد و مدارک کتابخانه‌ای، تحلیل نقشه ها و داده های تصویری است.نتیجه گیری : از بین نمونه‌های مورد بررسی تناسبات و هندسه فضای داخلی گنبدخانه در معماری چهارگانه در هردوره متغیر بوده است. به این ترتیب که مساجد یک دوره دارای تناسبات مشابه باهم می‌باشند ولی در دوره‌های دیگر تناسبات تغییر کرده‌اند. به طوری که در مساجد سبک خراسانی این تناسبات حدود 0.3_ 0.5، در مساجد سبک رازی بین 1.5_ 1.2، سبک آذری 2.2_1.5 و دوره اصفهانی بین 1.4 _1.3 است.

comparative analysis of proportions in the interior space of dome chambers in mosques of four periods of iranian architecture

in iranian architecture، there are magnificent works that engineers have created using module systems and geometry. proportion، while being a key factor in harmony، has also been one of the persistent subjects studied in architecture. iranian mosques are among the significant structures of islamic civilization، where engineers across the four periods of iranian architecture utilized proportions to enhance the functionality of spaces، as well as the aesthetic and visual appeal of important structures such as mosques. therefore، this study conducts a comparative analysis of the proportions of the interior space of domed chambers in mosques from the four periods of iranian architecture. given the importance of mosques in islamic civilization، it appears that specific proportions were employed in the design and construction of mosque domed chambers. this research aims to identify the proportions of the interior space of domed chambers in mosques across the four architectural periods in iran. since the samples examined in this study are non-random، the dimensions and measurements of the interior space of the mosque domed chambers have been analyzed based on proportions using a quasi-experimental approach and an inductive method. the data collection in this study is based on reviewing library documents and records، analyzing architectural plans، and examining visual data. among the analyzed samples، proportions and geometry of the interior space of domed chambers vary across the four architectural periods. in each period، mosques share similar proportions، but these proportions change across different periods. for instance، in khorasani-style mosques، the proportions range from approximately 0.3 to 0.5, in razi-style mosques، they vary between 1.2 and 1.5, in azari-style mosques، they range between 1.5 and 2.2, and in isfahani-style mosques، the proportions fall between 1.3 and 1.4. keywords: proportions، geometry، iranian architecture، mosques، domed chamber