تیپولوژی انرژی محور ابنیه تاریخی شهر تهران: مبنایی برای تحلیل و سناریوهای اقدامات بهره‌وری انرژی

در دهه‌های اخیر، بهره‌وری انرژی در بناهای تاریخی با حفظ ارزش‌های میراثی به موضوعی کلیدی در معماری پایدار تبدیل شده است. تیپولوژی بناها زیرساختی موثر برای تحلیل انرژی، تصمیم‌گیری مدیریتی و سیاست‌گذاری در حوزه میراث و انرژی فراهم می‌کند. با توجه به تمرکز غالب مطالعات پیشین بر اقلیم‌های سرد و معتدل و تفاوت‌های کالبدی معماری تاریخی ایران به‌ویژه در اقلیم گرم و خشک، این پژوهش تیپولوژی بومی‌شده‌ای برای بناهای تاریخی شهر تهران با رویکرد انرژی‌محور ارائه می‌کند. هدف پژوهش، توسعه روشی نظام‌مند برای تیپولوژی بناهای تاریخی شهر تهران در راستای ارتقای بهره‌وری انرژی در بناهای تاریخی ایران است. روش پژوهش ترکیبی از تحلیل کیفی و پردازش کمی داده‌های عددی است. داده‌های کیفی با رویکرد تحلیلی، از پروژه‌های پیشین استخراج شده و برای تعیین معیارهای تیپولوژی به کار رفته‌اند. داده‌های کمی مربوط به 310 بنای تاریخی ثبت شده در شهر تهران از مطالعات کتابخانه‌ای و مستندات موجود گردآوری شده است. برای تحلیل این داده‌ها و شناسایی الگوهای پنهان، روش‌های داده‌مبنا به‌منظور تعیین عوامل موثر در تیپ‌بندی، سنجش اهمیت نسبی آن‌ها و فراهم‌سازی مبنایی برای تیپ‌بندی سازگار با ویژگی‌های کالبدی به کار رفته است. بر اساس نوع مجاورت دیوارهای خارجی، شش الگوی کالبدی اصلی در معماری بناهای تاریخی تهران شناسایی و با گذر از پنج مرحله تحلیل برپایه نتایج سنجش اهمیت معیارها، ده تیپ بنای تاریخی استخراج شد. نتایج نشان داد که ساختمان‌های کوشکی دوطبقه و بیشتر دوره پهلوی به‌عنوان تیپ غالب، بیشترین ظرفیت را برای مدیریت و کاهش مصرف انرژی در شهر تهران دارند و با تکیه بر ویژگی‌های مشترک کالبدی بناها، امکان تعریف سناریوهای مداخلات انرژی هدفمند، قابل بازگشت و کم‌خطر از منظر میراثی را فراهم می‌شود. این رویکرد تیپ‌محور، علاوه بر کاهش عدم‌قطعیت در سنجش اثرگذاری اقدامات، از قابلیت تعمیم به سایر اقلیم‌ها نیز برخوردار بوده و می‌تواند به‌عنوان بستری پایه برای برنامه‌ریزی مداخلات انرژی به کار گرفته شود.

architectural typology of historic buildings in tehran: a basis for energy retrofit analysis and scenarios

in recent years، improving energy efficiency in historic buildings while preserving their heritage values has become a key focus in sustainable architecture. building typology، by identifying common patterns، offers an effective framework for assessing energy performance and developing sustainable solutions. while most previous studies have concentrated on cold and temperate climates and their architectural forms، this study addresses the unique structural characteristics of iran's historic architecture within its hot، dry climate. it proposes a regionally adapted، energy-focused typology for historic buildings in tehran to facilitate the development of effective energy efficiency scenarios.this study employs a mixed-methods approach، comprising two main components: a qualitative review based on literature analysis and a quantitative examination of numerical data. qualitative data were analytically derived from previous projects to establish the criteria and components for the typology. quantitative data، gathered from various literature sources، pertain to 310 listed historic buildings in tehran. to analyze these quantitative data and uncover hidden patterns، data-driven techniques such as cluster analysis and random forest were utilized. these methods aimed to identify key factors influencing typology، evaluate their relative importance، and provide a foundation for developing typologies aligned with the architectural characteristics of historic buildings.based on the adjacency of exterior walls، six main morphological typologies were identified in tehran's historic architecture: detached (kushki)، semi-detached، central courtyard، windowless wall، underground، and bazaar types. using a five-stage process and criteria importance assessment، ten building typologies were ultimately defined. two-story and higher detached buildings from the pahlavi era، with the highest frequency and weighted share، are the primary focus for energy management، potentially accounting for over half of energy savings in tehran's historic buildings. given the adaptability of the proposed typology method، it can be applied to various cities and climates across iran to develop region-specific typologies and enable detailed energy performance modeling for evaluating energy efficiency interventions.