بادگیرهایی که نیستند!

این مقاله ضرورت مطالعه اسناد و شواهد تاریخی را در جهت شناخت بادگیرهایی که امروزه وجود خارجی ندارند، از طریق معرفی و تحلیل چهار نمونه موردی بادگیر از شهر تاریخی یزد خاطرنشان می‌سازد.هدف از مطالعه تاریخی بادگیرهای از میان رفته، ضرورتا بازسازی آن‌ها نیست، بلکه فهم و کشف وجوه و ارزش‌هایی از معماری تاریخی یزد است که کمتر مورد مداقه قرار گرفته است. مصادیق مورد بررسی بر اساس تجربیات حرفه‌ای و مطالعات نگارنده و همکاران در دهه گذشته بوده که با رجوع به منابع شش‌گانه مطالعات تاریخی تحلیل و تکمیل شده‌اند. در چهار مصداق مطرح شده، وجوه مختلفی از اهمیت یک حوزه مغفول از پژوهش در زمینه بادگیرها ذکر شده است. مطالعه اسناد، عکس‌های هوایی، عکس‌های تاریخی و شواهد کالبدی در هریک از بناهای مورد مطالعه که همگی در عرصه و حریم ثبت جهانی شهر تاریخی یزد واقع هستند، وجهی از اهمیت و ضرورت موضوع را آشکار ساخت. در خانه تاریخی ناجی در بلوک دانشکده معماری، سیر تحول بادگیر از دستگاه نسری تا بادگیرهای قاجاری قابل رهگیری است. در اسناد مکتوب خانه تاریخی پنجدری در محله خواجه خضر، نام بادگیر نظر بر یکی از بادگیرهای محله یافت شد که نشان از هویت شهری و شناسنامه دار بودن بادگیر در یک محله می‌دهد. در نمونه خانه تاریخی مروج بر اساس شواهد و عکس‌های تاریخی، تناسبات و شکل خاص بادگیر هشت وجهی نسبتا بلند تخریب شده قابل دستیابی است. و در نمونه آخر، بر اساس مطالعه تطبیقی چهار عکس از جهانگردان اروپایی در حدود سال‌های 1900 میلادی با وضع موجود خانه تاریخی اربابی یا خانه باغ معین التجار، بلندترین بادگیر مرکز شهر مکشوف شد و تناسبات آن بصورت سه بعدی ترسیم و ارائه شد. بنابراین مطالعه اسناد، مدارک و شواهد تاریخی و تطبیق آنها با شرایط کالبدی در مورد بادگیرهایی که نیستند، می‌تواند بتعث توسعه دانش معماری سنتی شود.

the vanished badgirs!

this article emphasizes the necessity of studying historical documents and evidence to gain insights into windcatchers (badgirs) that no longer physically exist، through the introduction and analysis of four case studies from the historic city of yazd. the aim of investigating vanished windcatchers is not necessarily their physical reconstruction، but rather to reveal and understand overlooked values and aspects of yazd's architectural heritage. the selected cases draw on the author's and colleagues' professional experiences and research over the past decade، complemented by six categories of historical sources.the study incorporates archival documents، aerial photographs، historical images، and physical evidence from buildings located within the core and buffer zones of yazd's unesco world heritage site. the findings highlight different dimensions of the historical significance of windcatchers: in the naji historic house، the evolution of windcatchers from mozafarid to qajar-period forms can be traced, in the panjdari historic house located in the khajeh khezr quarter، documentary references to a windcatcher called nazar (watchtower) reveal the identity and recognition of windcatchers within the neighborhood, in the moravege historic house، historical photographs enabled the reconstruction of the proportions and distinctive form of a tall، octagonal windcatcher now lost, and in the arbabi (moin al-tojjar historic garden house)، comparative analysis of four european travelers' photographs from around 1900 with the existing structure led to the identification of the tallest windcatcher in the city center، whose proportions were subsequently modeled in three dimensions.this study demonstrates that integrating historical documents، visual records، and comparative analyses with current physical evidence can open new perspectives in the study of windcatchers and enrich the understanding of yazd's architectural history.