بازشناسی ابعاد کالبدی فضایی فرح‌آبادِ کاشان، مزرعه‌ای از دورۀ قاجار در قامت یک باغ

منطقۀ کاشان روستاها و مزرعه‌های پرشماری را شامل می‌شده که معمولاً به سبب محیط طبیعی، شکل و خصوصیات متنوعی داشته‌اند. در منابع تاریخی به جایگاه و اهمیت مزرعه‌های پیرامون کاشان اشاره شده است؛ ازجمله عبدالرحیم کلانتر ضرابی شرح مفصلی در مورد مزارع کاشان دارد. او در دهۀ 1280 ه‌ق تعداد پرشماری از مزرعه‌های منطقه را برشمرده و برخی از آنها را نیز شرح داده است. بسیاری از این مزرعه‌ها تخریب شده و یا به میزان قابل توجهی تغییر کرده‌اند؛ ازجمله توسعه یافته‌اند و به روستا تبدیل شده‌اند. یکی از مزرعه‌هایی که ضرابی شرح داده فرح‌آباد است که باوجود برخی آسیب‌های گاه چشمگیر و ازجمله تغییر مالکان، تا امروز برجای مانده است. مزرعه فرح‌آباد شکل و طرح قابل توجهی دارد که به آن هویت خاصی بخشیده است. در عین حال ضرابی بخش‌هایی از مزرعه و باغ درون آن را شرح داده است. هدف این مقاله یافتن مهم‌ترین خصوصیات مزرعه یادشده و طرح اصیل آن است و ازجمله آگاهی یافتن از ویژگی‌های باغی وسیع که ضرابی آن را شرح داده و رد آن هنوز هم در میانۀ مجموعه قابل مشاهده است. روش تحقیق این مطالعه تفسیری تاریخی است. بر این اساس با پیمایش میدانی و کسب آگاهی از مطلعین محلی، تفسیر متن کلانتر ضرابی و مطالعۀ عکس‌های هوایی قدیمی و انطباق آن‌ها با آثار برجای‌مانده تلاش شده تا تصویر مزرعه و باغ فرح‌آباد و خصوصیات و جایگاه اجزا و عناصر آن آشکار شود. یافته‌های این مقاله ضمن بازنمایی شکل کلی مزرعه، آشکار می‌کند که مزرعۀ یادشده در قالب یک باغ وسیع ساخته شده است و حدود مزرعه و باغ تقریباً برهم منطبق است. افزون بر این مقایسۀ متن ضرابی با متن ارشادالزراعۀ ابونصری هروی در سال 921 ه‌ق و انطباق این دو با طرح بخش میانی باغ آشکار کنندۀ ویژگی‌های عناصر مهمی از باغ‌های تاریخی همچون خیابان و تریشه و چهارچمن است.

farahabad of kashan، a farmstead in the guise of a garden

the region of kashan has historically encompassed numerous villages and farmsteads، each shaped by their diverse natural settings and distinct morphological features. historical sources frequently reference the significance of these agricultural estates surrounding the city. among them، ʿabd al-raḥīm kalāntar żarrābī، in the 1880s ce (1280s ah)، provides a detailed account of many such farmsteads in the region، including descriptions of their layouts and characteristics. while a large number of these farmsteads have since been destroyed or transformed—some evolving into villages—farahabad remains partially intact، despite considerable damage and changes in ownership over time. żarrābī's description of farahabad highlights a striking spatial organization and the presence of a large internal garden، traces of which are still discernible today. this article aims to investigate the original design and defining features of the farahabad farmstead، with particular attention to the expansive garden described by żarrābī. employing a historical-interpretive methodology، the study combines field surveys، interviews with local informants، textual analysis of żarrābī's narrative، and the examination of historical aerial imagery correlated with extant architectural remains. the findings reveal not only the overall configuration of the site but also demonstrate that the farmstead was conceived and constructed in the form of a vast garden، with the boundaries of the agricultural and garden spaces largely overlapping. furthermore، a comparative reading of żarrābī's account alongside abū naṣrī haravī's irshād al-zirāʿa (921 ah / 1515 ce) elucidates the presence of fundamental elements of classical persian garden design—such as main avenues or khiyābān، main plot or tarīsheh، and chahār chaman—within the central composition of farahabad.