استفاده از روش خوشه‌بندی و مدل topsis برای ارزیابی اثرات پراکنده‌رویی شهری بر میزان احساس امنیت شهروندان (مطالعه موردی: شهر یزد)

مقدمه: پراکنده رویی شهری از جمله موضوعات محوری شهرسازی است که ناشی از رشد فیزیکی ناموزون کالبد شهر و عدم تناسب آن با رشد جمعیت شهر است. این نوع توسعه ناموزون شهری، پیامدهای مختلفی برای شهرها در برداشته و در برخی از موارد امنیت شهرها را تحت تاثیر قرار داده است. در همین راستا، این پژوهش با هدف شناخت اثرات پراکنده رویی بر ابعاد اجتماعی به ویژه بر احساس امنیت شهروندان در محلات مختلف شهر یزد انجام شده است.داده و روش: روش پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث روش، توصیفی-تحلیلی است و برای گردآوری اطلاعات از روش های اسنادی (مقالات، طرح های جامع و تفصیلی) و میدانی (پرسشنامه) استفاده شده است. جامعۀ آماری پژوهش، شامل کلیه ساکنان 15 تا 65 سال واقع در محلات شهر یزد در سال 1400 بوده و حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران 384 نفر برآورد شده که برای اطمینان بیشتر، 400 پرسشنامه توزیع شده است. برای تحلیل داده ها، از مدل تاپسیس جهت تفکیک محلات شهر یزد به دو دسته متراکم و پراکنده، بر اساس شاخص های تراکم جمعیت، متوسط مساحت پلاک های مسکونی و نسبت مساحت اراضی خالی به کل مساحت محله و از مدل تحلیل خوشه ایk-means  برای بررسی احساس امنیت در سطح محلات، بر اساس شاخص های احساس امنیت اجتماعی-رفتاری، اقتصادی و کالبدی-محیطی استفاده شده است.یافته‌ها: نشان دهندۀ آن است که میانگین مولفه های احساس امنیت، مقادیر متفاوتی داشته، به نحوی که نمی توان به صورت کلی وضعیت مطلوب را در محلات متراکم یا پراکنده مشخص کرد. بر همین مبنا تحلیل خوشه ای، محلات را در سه سطح احساس امنیت بالا، متوسط و پایین مجزا کرده است. بر اساس این تحلیل می توان گفت که در خوشه ای که عمده محلات متراکم قرار گرفته، احساس امنیت اقتصادی بالاتر بوده و در خوشه ای که عمده محلات پراکنده قرار گرفته، احساس امنیت کالبدی-محیطی با توجه به ساخت وسازهای جدید بالاتر بوده است و احساس امنیت اجتماعی-رفتاری در هریک از خوشه ها در سطح متوسط می باشد.نتیجه‌گیری: پراکنده رویی در شهر یزد، معادل عدم امنیت در همه محلات پراکنده این شهر نبوده است؛ به نحوی که می توان گفت جهت توسعه شهر، وجود امکانات و خدمات رسانی مناسب و مکان گزینی دانشگاه ها و بیمارستان ها در برخی از محدوده های پراکنده، حتی نسبت به سایر محلات باعث توسعه یافتگی بیشتر و سطح بالای امنیت شده است. بنابراین لازم است مسئولان شهری علیرغم توسعه پراکنده شهر، برنامه ریزی لازم در خصوص توزیع بهتر امکانات و خدمات در جهت رضایتمندی و احساس امنیت شهروندان در همه محلات پراکنده مدنظر قرار دهند.

evaluating the impact of urban sprawl on citizens' sense of security using clustering and topsis methods (case study: yazd city)

introduction: urban sprawl is a key aspect of urban planning،resulting from the uneven physical growth of a city's infrastructure in relation to its population growth. this type of development has diverse implications for cities،including impacts on urban security. this study aims to investigate the effects of urban sprawl on social dimensions،particularly on the sense of security among residents in various neighborhoods of yazd city.data and methodology: the research is of an applied nature with a descriptive-analytical methodology data collection methods included documentary sources (articles،comprehensive and detailed plans) and fieldwork (questionnaires). the statistical population comprised all individuals aged 15 to 65 residing in yazd city neighborhoods (approximately 300,000 people)،with a sample size estimated using cochran's formula. data analysis involved the topsis model to categorize neighborhoods as dense or dispersed based on population density،average residential plot size،and land use ratios. the k-means cluster analysis model was utilized to assess the sense of security using indicators of social-behavioral،economic،and physical-environmental security on a five-level likert scale.results: findings indicate variations in the average levels of security components،making it challenging to define a universal standard for dense or dispersed neighborhoods. cluster analysis revealed three distinct levels of security - high،medium،and low. economic security was higher in dense clusters،while physical-environmental security was more prominent in dispersed clusters due to new constructions. social-behavioral security levels were relatively consistent across clusters.conclusion: urban sprawl in yazd city has not led to complete insecurity in dispersed neighborhoods. strategic placement of amenities،services،universities،and hospitals in dispersed areas has facilitated their development and influenced the sense of security. thus،city authorities should prioritize equitable distribution of resources to enhance citizen satisfaction and security amidst urban expansion.