مفهوم لزوم در منطق و منشا هستی‌شناسانه آن

مفهوم لزوم از مفاهیم اساسی در علم منطق است. بدون وجود رابطه لزومی میان معلومات پیشین و معلوم جدید، فکر تحقق نمی‌یابد. در تعاریف، معرَّف لازم معرِّف و در حجت نتیجه استدلال، لازم مقدمات استدلال است. منطق‌دانان درباره هستی و چیستیِ لزوم کمتر سخن گفته‌اند و در بحث از منشا لزوم نیز بیشتر آنان به علیت و تضایف اشاره کرده‌اند. اما فیلسوفان مسلمان، ضمن طرح وجوبِ بالقیاس الی الغیر و تفاوت آن با وجوب بالغیر، نکاتی درباره چیستی لزوم و منشا آن بیان کرده‌اند. در این مقاله به روش توصیفی تحلیلی، ضمن تبیین مفهوم لزوم و نقد و بررسی منشا لزوم، نشان خواهیم داد که شرط تحقق لزوم منطقی، وجود رابطه علیت، یعنی توقف لازم بر ملزوم است؛ خواه توقف وجودی باشد و خواه توقف مفهومی؛ مگر در اوصاف ثبوتی حق‌تعالی که هیچ کثرتی در ذات حق تصورپذیر نیست. ازاین‌رو، هیچ‌گونه علیتی در آن ساحت مطرح نیست. تبیین مفهوم لزوم و منشا آن و وجودش در مواردی همچون قضایای شرطی، اعتباریات و مفاهیم مربوط به صفات الهی، اعم از ثبوتی و سلبی درحالی‌که رابطه علیت در این موارد وجود ندارد ضرورت بحث را ایجاب می‌کند.