هویت شرطیه متصله در قاب‌نگاشته‌های منطقی مسلمانان

شرطیه متصله آن‌گونه که باید در نگاشته‌های ارسطو که مدوّن منطق ارسطویی است، مطرح نشده است. منطق‌دانان پیرو ارسطو در سنّت اسلامی، با دستیابی به آثار رواقیان، به‌تفصیل از این قضیه بحث کرده‌اند. در این میان، نقش فارابی و به‌ویژه ابن‌سینا بسیار پررنگ است. بیشترین و اساسی‌ترین مباحث درباره متصله را ابن‌سینا در نگاشته‌های خود آورده و تقریباً دیگر منطق‌دانان پس از وی، مباحث خود درباره متصله را تحت تاثیر سخنان شیخ‌الرئیس مطرح کرده‌اند. در نگاشته پیش‌رو، این ادّعا مستندسازی می‌شود و افزون‌برآن، اندیشه منطق‌دانان مسلمان درباره ساختار و محتوای شرطیه متصله با بهره‌گیری از روش توصیف و تحلیل شناسایی می‌گردد. به‌باور منطق‌دانان مسلمان، قضیه متصله، مصداق حقیقی شرطیه است که در آن به اتصال یا نفی اتصال میان دو جزء مقدم و تالی که در قوه قضیه هستند، حکم می‌شود. این حکم گرچه می‌تواند به گونه اتصال لزومی و استلزام مقدم برای تالی و یا به گونه اتصال اتفاقی بدون وجود استلزام و به صرف تقارن اتفاقی باشد، ولی مصداق حقیقی متصله، لزومیه است که بیانگر اتصال واقعی میان دو نسبت است. هر دوی اتصال لزومی و اتفاقی نیز یا به گونه ایجابی و یا به گونه سلبی‌اند؛ با این التفات که متصله بودن سالبه به تسامح است؛ زیرا مفاد آن سلب اتصال است، نه اتصال سلب. منطق‌دانان مسلمان برآنند که ویژگی اصلی قضیه متصله، حکم به اتصال یا نفی اتصال است و همه شرایط و احکام متصله مانند کمیت، کیفیت، جهت و صدق و کذب، به این حکم برمی‌گردد.