روایت‌های شکست چالدران در تاریخ‌نویسی صفوی: انکار و به ‌حاشیه‌ رانی، خطای قزلباشان، پذیرش و مشروعیت‌بخشی به شاه آرمانی- شیعی

جنگ چالدران، رویدادی تاثیرگذار در هنگام بنیان‌گذاری و تثبیت دولت صفویه بود؛ چراکه به چهره‌ی شکست‌ناپذیر شاه،‌ ضربه‌ی سهمگینی وارد ساخت و موجب تضعیف مشروعیت شاه‌اسماعیل شد. دشواری هضم این شکست، تاریخ‌نویسان هواخواه صفویان را به بازاندیشی در باب روایت جنگ چالدران واداشت. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که منابع تاریخ نگاری عصر صفوی چگونه با این شکست مواجه شده اند؟ سنجش شیوه‌های بازنمایی جنگ چالدارن در تاریخ‌نویسی دوره‌ی شاه‌اسماعیل و پس از آن، دو الگو در طرح‌اندازی روایی تجربه‌ی این ناکامی را می‌نمایاند: نخست، در روایت کتاب‌های حبیب‌السیر و فتوحات ‌شاهی، انکار و به حاشیه‌ رانی شکست، رویکرد غالب است. کتاب فتوحات شاهی برای گریز از نشان دادن سیمای تلخ شکست، از خیر روایتش می‌گذرد. از سوی دیگر، خواندمیر شکست در جنگ چالدران را امری حاشیه‌ای می‌انگارد و از اساس تجربه‌ی آن را طرد و انکار می‌کند. دوم، در منابع تاریخی پس از مرگ شاه‌اسماعیل، هرچند تلخی ناکامی این نبرد پذیرفته می‌شود، با این حال، با توجه‌ به اقتضائات زمانه و در راستای توجیه شکست خطاهای نیروهای قزلباش، برجسته می‌گردد؛ و روایت جنگ چالدران به‌گونه‌ای طرح‌اندازی می‌شود که ابهت شاه‌اسماعیل حفظ شود و خللی بر مبانی مشروعیت این حکومت وارد نشود.

narratives of the chaldiran defeat in safavid historiography: denial and marginalization, qizilbash errors, acceptance, and the legitimization of the ideal shi'a shah

the battle of chaldiran was a pivotal event during the formation and consolidation of the safavid state, as it dealt a heavy blow to the seemingly invincible image of shah ismail and significantly undermined his legitimacy. the shock of this defeat forced pro-safavid historians to reconsider how the battle was represented in historical narratives. this article, through a descriptive-analytical approach, seeks to explore how historiographical sources of the safavid era responded to this military failure. an examination of the representations of the battle of chaldiran in the histories written during shah ismail’s reign and afterward reveals two distinct narrative strategies. the first appears in works such as habib al-siyar and futuhāt-e shāhī, where denial and marginalization of the defeat dominate. futuhāt-e shāhī completely omits the event to avoid tarnishing the king’s image. khandmir also treats the defeat as insignificant, outright rejecting its impact. the second approach, found in post-ismail historical texts, acknowledges the bitterness of the loss, yet shifts the blame to the qizilbash forces. these accounts are shaped to preserve the grandeur of shah ismail and to protect the foundations of safavid legitimacy from disruption.