کارکردهای سیاسی - اقتصادی حج مطالعه موردی: دوره سقوط ایلخانان تا پایان تیموری

در تاریخ سرزمین های اسلامی، و به ویژه ایران یکی از عرصه های مهم مرتبط با حج، سیاست و حکومت است. حکومت های مسلمان، که خود را حامی شریعت و گسترش دهنده آن معرفی م یکردند، می کوشیدند تا با توجه به مسائل مربوط به حج از یکسو به تکلیف خویش عمل کنند و از سوی دیگر بر مشروعیت خود بیفزایند. ایلخانان از همان آغاز مسلمانی خود، اقدامات قابل توجهی در راستای اعزام کاروانهای زیارتی به مکه و بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از آن انجام دادند، اما با برافتادن حکومت آنها و به وجود آمدن دورهای از تجزیه سیاسی در ایران، در چگونگی برگزاری فریضه حج نیز تاثیر منفی به جا گذاشت. با تشکیل حکومت تیموری، بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از حج، بار دیگر محل توجه قرار گرفت. در مناسبات و رقابتهای حکومتهای مسلمان گاه حج به موضوعی حساس و تعیین کننده تبدیل می شد؛ آنچنانکه مراسم حج عرصه خودنمایی حاکمان مختلف مسلمان نیز می گردید.نویسنده در پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی در پی پاسخگویی بدین پرسش است که اهتمام به حج، چه کارکردهای سیاسی و اقتصادی در دوره سقوط ایلخانان تا پایان دوره تیموری داشته است؟ در پاسخ میتوان گفت که مراسم حج، علاوه بر مشروعیت طلبی، کارکردهای مختلف دیگری - چون خبررسانی، در امان ماندن جان، فرار از دسیسه های درباری، بهره برداری از تجارت در مسیر حج، ارسال محمل و اوقاف به مکه - داشته است.

the political-economic functions of hajj(case study: the fall of the ilkhanate to the end of the timurid dynasty)

throughout the history of islamic territories—and particularly in iran—the hajj has held significant political and governmental dimensions. muslim rulers, who positioned themselves as custodians and enforcers of sharia, sought not only to fulfill their duties but also to enhance their legitimacy through their engagement with the institution of hajj. from the early stages of their conversion to islam, the ilkhanate actively organized pilgrimage caravans to mecca, utilizing the hajj for both political and economic gain. however, the decline of the ilkhanate dynasty and the ensuing period of political fragmentation in iran adversely affected the organization and execution of the hajj. with the rise of the timurid dynasty, renewed emphasis was placed on the political and economic potentials of the hajj. in the context of inter-islamic rivalries, the hajj occasionally assumed the character of a sensitive and decisive phenomenon. the pilgrimage of hajj thus became a platform for asserting influence and prestige among competing muslim powers. this study employs a descriptive-analytical approach to investigate the political and economic functions of the hajj during the period extending from the fall of the ilkhanate to the end of the timurid era. the findings suggest that, beyond its role in legitimizing rule, the hajj served multiple purposes, such as distributing information, providing personal safety, skipping from courtly intrigues, enabling commercial exploitation along pilgrimage routes, and transferring provisions and endowments to mecca.