الگوی مدیریت رفتار کارکنان نامرئی در سازمان بر مبنای آموزه‌های اسلامی

مقدمه و هدف: پدیده کارکنان نامرئی یکی از چالش‌های مهم سازمان‌های امروزی است که در آن افراد با وجود حضور فیزیکی، از نظر ذهنی و عملکردی مشارکت موثری ندارند. این معضل می‌تواند بهره‌وری سازمان را کاهش داده و موجب هدررفت منابع شود. در مکتب اسلام، انسان حامل امانت الهی و مسئولیت خلیفة‌اللهی است و آموزه‌های دینی راهکارهایی برای دوری از کسالت، تنبلی و فرار از مسئولیت ارائه می‌دهند. پژوهشگران دانش مدیریت، عوامل پیدایش، مقوله‌های محوری، راهبردها، عوامل زمینه‌ای و پیامدهای این پدیده را بررسی کرده‌اند. باوجوداین، ضرورت دارد این مقوله با نگاه دینی و آموزه‌های وحیانی مورد تتبع قرار گیرد و مبانی، ابعاد و مولفه‌های آن تبیین شود. هدف اصلی این پژوهش ارائه الگوی مدیریت رفتار کارکنان نامرئی با استفاده از منبع وحی و مفسرین واقعی است. این پژوهش در نظر دارد با معرفی الگوی مدیریت رفتار کارکنان نامرئی برمبنای آموزه‌های اسلامی، به اثربخشی اقدامات مدیریتی نسبت به این نوع رفتار کمک نماید. با توجه به ضرورت دانش بومی مبتنی بر فرهنگ و اعتقادات اسلامی، این هدف از اهمیتی ویژه برخوردار است.روش: این پژوهش با استفاده از روش داده‌بنیاد (grounded theory) انجام شده است. در این روش، کشف یا تولید نظریه برمبنای حقایق و واقعیات موجود و ازطریق جمع‌آوری نظام‌مند داده‌ها صورت می‌گیرد. برای گردآوری داده‌ها از منابع دینی شامل قرآن کریم، نهج‌البلاغه، غررالحکم و دیگر متون روایی استفاده شد. همچنین، مصاحبه‌های وسیعی با کارشناسان علوم قرآنی و مدیریتی صورت گرفت. در مرحله نخست، برای واژه‌یابی معادل کارکنان نامرئی در متون اسلامی، لغاتی مانند کُسالی، مُطفف، نقض‌عهد و تسویف بررسی شد. در مرحله کدگذاری باز، حدود 250 آیه و روایت مرتبط با موضوع کدگذاری و مفاهیم اولیه استخراج شد. در مرحله کدگذاری محوری، این مفاهیم براساس اشتراکات و سازگاری معنایی در قالب مولفه‌های محدودتری دسته‌بندی شدند. در نهایت در مرحله کدگذاری انتخابی، وجوه مشترک مولفه‌ها شناسایی و الگوی نهایی با تعیین روابط بین مقولات شکل گرفت. برای اعتباریابی و اعتمادپذیری نتایج، از چهار عنصر استناد دینی، انسجام و هماهنگی، مطابقت با واقعیت و کارآمدی استفاده شد.نتایج: تحلیل داده‌ها به شناسایی 32 مولفه در پنج بعد اصلی منجر شد که جزئیات آن در جدول ذیل قابل‌مشاهده است:الگوی مدیریت رفتار کارکنان نامرئی برمبنای آموزه‌های اسلامیابعادمولفه‌هامتغیر علّیفقدان بینش، مشکلات جسمی، مشکلات شخصی، فرهنگ سازمانی، رفتار سیاسی، فقدان مسئولیت‌پذیری، فقدان وجدان کاری، فقدان تعهد سازمانیمتغیر راهبردیتقویت ایمان، رعایت تقوا، تخصص‌گرایی، شجاعت‌داشتن یا ریسک‌پذیری، دوراندیشی و تدبیر، وقت‎شناسی، توانمند‎سازی، شاخص عملکرد، اقدام و پشتکار، عدالت در توزیعمتغیر مداخله‌گرقدردانی و توبیخ، جبران خدمات، اجر اخروی، کسب روزی حلالمتغیر زمینه‌ایقوانین و مقررات، رضایت شغلی، اخلاق حرفه‌اینتایج و پیامدهابی‌اعتمادی عمومی، زیان مادی و اخروی، شکست در اهداف، محرومیت از مزایا- کاهش‌منزلت اجتماعی، روابط ناسالم، مشکلات روحیبحث و نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد مدیریت اسلامی در مقایسه با رویکردهای رایج، تفاوت‌های اساسی در برخورد با پدیده کارکنان نامرئی دارد. درحالی‌که مدیریت رایج بر نظارت‌های سخت‌گیرانه، قوانین خشک و انگیزه‌های مادی تکیه دارد، مدیریت اسلامی بر وجدان کاری، ایمان، تقوا و انگیزه‌های الهی تاکید می‌کند. در این رویکرد، کارکنان نه به‌دلیل ترس از تنبیه، بلکه به خاطر احساس مسئولیت در برابر خداوند و باور به اجر اخروی، وظایف خود را به بهترین نحو انجام می‌دهند. همچنین، تاکید ویژه مدیریت اسلامی بر رزق حلال، عدالت و خودکنترلی، رویکردی متمایز در مدیریت رفتار کارکنان نامرئی ارائه می‌دهد. در اندیشه اسلامی، نفس کار ارزش است و برابر با جهاد در راه خداست. مسائلی چون حلال و حرام، تبعات لقمه حرام، تقوا و امانت‌داری، مبانی متفاوتی از نتایج مطالعات پیشین را در برخورد با کارکنان نامرئی ارائه می‌دهد. این یافته‌ها می‌تواند به طراحی سیستم‌های مدیریتی کارآمدتر و منطبق با فرهنگ اسلامی کمک کند.تقدیر و تشکر: از تمامی کارشناسان علوم قرآنی و مدیریتی که در انجام این پژوهش ما را یاری نمودند، صمیمانه سپاسگزاریم.تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ‌گونه تعارض منافعی در انجام این پژوهش وجود ندارد.

the model of managing the behavior of invisible employees in organizations based on islamic teachings

introduction and objective: the phenomenon of invisible employees is one of the major challenges facing modern organizations, where individuals, despite their physical presence, do not contribute effectively in terms of mindset and performance. this issue can reduce organizational productivity and lead to wastage of resources. in the islamic worldview, human beings are bearers of divine trust and hold the responsibility of being allah’s vicegerents on earth. islamic teachings offer solutions to combat laziness, negligence, and evasion of responsibility. management scholars have examined the causes, key themes, strategies, contextual factors, and consequences of this phenomenon. however, it is essential to explore this issue from a religious perspective and based on revelatory teachings to clarify its foundations, dimensions, and components.the primary objective of this research is to present a model for managing the behavior of invisible employees using divine revelation and authentic religious interpretations. this study aims to enhance the effectiveness of managerial approaches toward invisible employee behavior through an islamic framework. given the necessity for indigenous knowledge rooted in islamic culture and beliefs, this objective holds particular significance.method: this research was conducted using the grounded theory method, which aims to discover or generate a theory based on existing facts and realities through systematic data collection.to gather data, religious sources, including the holy qur’an, nahj al-balagha, ghurar al-hikam, and other hadith texts, were utilized. additionally, extensive interviews were conducted with experts in qur’anic studies and management sciences.in the first stage, to identify an equivalent term for invisible employees in islamic texts, terms such as laziness (kasālī), defrauder (mutaffif), breach of covenant (naqḍ al-‘ahd), and procrastination (taswīf) were examined. in the open coding stage, approximately 250 qur’anic verses and narrations related to the topic were coded, and initial concepts were extracted. in the axial coding stage, these concepts were grouped into broader components based on semantic similarities and thematic coherence. finally, in the selective coding stage, the common aspects among these components were identified, and the final model was developed by determining the relationships between the core categories.to ensure the validity and reliability of the findings, the study employed four key criteria: religious referencing, consistency and coherence, empirical correspondence, and practical effectiveness.results: the data analysis led to the identification of 32 components within five main dimensions, as detailed in the table below:islamic-based model for managing invisible employee behaviordimensionscomponentscausal variableslack of insight, physical problems, personal issues, organizational culture, political behavior, lack of responsibility, lack of work ethic, lack of organizational commitmentstrategic variablesstrengthening faith, observing piety, specialization, courage or risk-taking, foresight and prudence, punctuality, empowerment, performance indicators, initiative and persistence, justice in distributionintervening variablesappreciation and reprimand, compensation, eternal reward, earning lawful sustenancecontextual variables)rules and regulations, job satisfaction, professional ethicsoutcomes and consequencespublic distrust, material and eternal loss, failure to achieve goals, deprivation of benefits, decline in social status, unhealthy relationships, psychological problemsdiscussion and conclusion: the findings of this research indicate that islamic management offers fundamental.differences in addressing the phenomenon of invisible employees compared to conventional approaches. while conventional management relies on strict supervision, rigid regulations, and material incentives, islamic management emphasizes work ethics, faith, piety, and divine motivations. in this approach, employees perform their duties with excellence, not out of fear of punishment but due to their sense of accountability before god and belief in eternal rewards.additionally, the distinct emphasis of islamic management on lawful sustenance, justice, and self-regulation presents a unique perspective in managing invisible employee behavior. in islamic thought, work itself holds intrinsic value and is equated with striving in the path of god. concepts such as lawful and unlawful earnings, the consequences of unlawful sustenance, piety, and trustworthiness introduce principles that differ significantly from those in prior studies on invisible employees.these findings can contribute to the design of more efficient management systems aligned with islamic culture.acknowledgments: we sincerely thank all the experts in the qur’anic and management sciences who contributed to this research.conflict of interest: the authors declare that there is no conflict of interest in conducting this research.