کاربردی‌ شدگی و دستوری ‌شدگی گفتمان‌ نمای «یعنی» در زبان فارسی

پژوهش حاضر، مطالعه‌ای درزمانی و داده‌ بنیاد است که با هدفِ بررسی انواع معانی کاربردشناختیِ گفتمان‌نمای «یعنی» در سطح دستور معترضه (موقعیت گفتمان) و سیرِ تحول این معانی در گذر زمان (از سده‌ چهارم تا چهاردهم ه. ق.) انجام شده است. مبنای انجام این پژوهش، دیدگاه تراگوت و داشر (2002) درباره طیفِ ذهنی‌شدگیِ «معنای غیرذهنی> ذهنی> بیناذهنی» است. برای گردآوری داده‌ها، پس از انتخاب دو اثر ادبی از هریک از سده‌های نام‌برده، همه موارد وقوعِ «یعنی» از این متون به‌صورت دستی استخراج شد تا داده‌های به‌دست‌آمده، در چارچوب موردنظر تحلیل و بررسی شود. داده‌های پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان‌نمای «یعنی» در سطح دستور معترضه، معانی کاربردشناختیِ جدیدی همچون معانی متنی، ذهنی و بیناذهنی کسب می‌کند و از معنای گزاره‌ایِ خود فاصله می‌گیرد. این موضوع دال بر این است که این گفتمان‌نما پس از کاربردی‌شدگی و انتقال به سطح دستور معترضه، از رهگذر دستوری‌شدن، معانی جدیدی می‌یابد و هرچه بیشتر از معنای گزاره‌ایِ اولیه‌ خود فاصله می‌گیرد و دستوری و دستوری‌تر می‌شود. به‌علاوه، کسب معانی جدید ترتیب خاصی دارد؛ به این صورت که ابتدا معانی متنی سپس معانی ذهنی و درنهایت، معانی بیناذهنی پدید می‌آیند.

the pragmaticalization and grammaticalization of the discourse marker ya’ni in persian

the present study, as a data-based and diachronic one, has been done in order to investigate different types of pragmatic meanings belonging to the discourse marker “ya’ni” on thetical grammar level, and development of these meanings over time (centuries 4 to 14 a.h.). this study is based on traugott and dasher’s (2002) view on “subjectification spectrum” (non- subjective > subjective > intersubjective meanings). to collect research data, two literary books from each century were chosen. then, all the occurrences of “ya’ni” in those books were manually identified. finally, they were analyzed based on the paper’s analytical framework. the research data show that the discourse marker “ya’ni” acquires new pragmatic meanings such as textual, subjective and intersubjective ones on thetical grammar level, and moves away from its propositional meaning. it indicates that after pragmaticalization and transferring to thetical grammar, this discourse marker acquires new meanings through grammaticalization. the more it moves away from its propositional meaning, the more it is grammaticalized. there is also an order in forming these meanings so that textual meanings are formed at first; then subjective and intersubjective meanings appear in this discourse marker respectively.