گاه نگاری شهرهای کهن با استفاده از سال‌یابی نجومی مطالعه موردی: تاریخ بنای شهر ساسانیِ گور

در مواردی از بررسی‌های باستان‌شناسانه شهرهای کهن، مواد و داده‌های کافی برای یک تاریخ  گذاری دقیق به دست نمی‌آید و گاه‌نگاری یا زمان بنیاد این شهرها با تردید و تخمین همراه می‌گردد. روش «سال‌یابی نجومی» برای تفسیر و تکمیل داده‌های باستان‌شناختی و تحلیل‌های هندسی‌ و یافتن توالی‌ ساخت‌وسازها در مجموعه‌های باستانی‌ در سطح جهان چند دهه‌ای هست که مورد توجه قرار گرفته و آن را به کار بسته‌اند؛ در حالی‌که این شیوه گاه‌نگاری در ایران هنوز در آغاز راهِ خود است. هدف مقاله حاضر آن است که برای نخستین بار با استفاده از روش سال‌یابی نجومی، تاریخ دقیق ساختِ یکی از شهرهای کهن ایرانی یعنی شهر «گور» را معین نماید. شهر باستانی «گور» از شهرهای دوره ساسانی است که تا امروز، تاریخ دقیق بنای آن مجهول مانده است. این شهر، بارویی مدوّر و چهار دروازه داشته است که دروازه‌های آن به نام ستارگان نام‌گذاری شده بودند. پرسش پیش رو این است که چگونه می‌توان با فرضِ مرتبط بودن سَمتِ محور دروازه‌ها با موقعیت ستاره‌های همنام خود‌، به تاریخ بنای شهر گور دست یافت؟ این تحقیق علاوه بر آن‌که می‌تواند به موضوع سال‌یابی نجومی در باستان‌شناسی ایران غنا ‌بخشد، از آن جهت که نظریه جدیدی در مورد شیوه طرح‌اندازی شهرهای ساسانی ارائه می‌دهد نیز دارای اهمیت است. همچنین برای حفاظتِ بهتر از شهرهای کهن، شناخت و آگاهی از میراث علمی تجربه‌شده در طراحی آن‌ها ضرورت پیدا می‌کند.بدین‌منظور ابتدا موقعیت‌ چهار دروازه شهر طبق گزارش‌های باستان‌شناسی و بر مبنای اندازه‌گیری‌های میدانی مشخص گردید، سپس در یک محدود تاریخی، جهت‌گیریِ محور دروازه‌ها با سَمتِ ستارگان به ‌صورتِ کمّی به کمک نرم‌افزار نجومیِ شبیه‌سازِ آسمان سنجیده شده و مورد تحلیل علّی قرار گرفته است.نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که طرح‌اندازی شهر گور در روز 21 دسامبر سال 224 میلادی، هم‌زمان با انقلاب زمستانی انجام گرفته است. بررسی‌های تنجیمی نیز، داده‌های رصدی را برای سال ساختِ یادشده تثبیت می‌کند و موید آن است که جانمایی چهار دروازه شهر، بر اساس پیکربندی سیاره‌ای منحصربه‌فردی که در پایان پاییزِ این سال برقرار بوده و بر اساس زوایایِ سَمتِ خورشید و بهرام (مریخ) و هرمزد (مشتری) و همچنین طول دایره‌البروجی این اجرام آسمانی انجام شده است.

chronological dating of ancient cities using astronomical dating: a case study on the dating of the construction of the sasanian city of gūr

in some archaeological studies of ancient cities، sufficient materials and data are not available for accurate dating، leading to uncertainties and estimates in the chronology or foundation time of these cities. the current article aims to determine the exact construction date of the ancient city of gūr for the first time using the astronomical dating method. gūr is one of the cities of the sasanian period in fars province of iran، whose exact construction date has remained unknown to this day. this city had a circular wall and four gates named after mihr (sun)، bahram (mars)، and hormuz (jupiter).the research question is how to determine the construction date of gūr by assuming a correlation between the orientation of the gates and the positions of their namesake sun and planets.to this end، the positions of the city's four gates were first determined according to archaeological reports and based on field measurements. subsequently، within a historical timeframe، the orientation of the axis of the gates with the direction of the sun and planets was quantitatively measured using a sky simulator astronomical software and subjected to causal analysis.the results of this research indicate that the design of the city of gūr was carried out on december 21، 224 ad، coinciding with the winter solstice. astrological studies also confirm the observational data for the mentioned year of construction and confirm that the location of the city's four gates was determined based on a unique planetary configuration at the end of the autumn of that year and based on the azimuth angles of sun، mars and jupiter; and also based on their ecliptic longitudes in zodiac.