گاه‌سنجی یافته‌های معماریِ محوطه ساحلی در بافت تاریخی شهر قصر شیرین با روش ترمولومینسانس

کاوش‌های باستان‌شناسی در بافت‌ تاریخی شهرها همواره یکی از چالش‌های مهم در حوزه مطالعات میراث فرهنگی است. شهر مرزی قصر شیرین در غرب استان کرمانشاه امروزی از اهمیت فراوانی در دوران ساسانی و اسلامی بهره‌مند بوده است. بناهای کنونی شهر حاکی از شکوه و جایگاه مهم آن در تقسیمات شهری دوره ساسانی داشته است؛ با این حال اگرچه از بناهای دوره اسلامی شهر قصر شیرین اثر چندانی برجای نمانده است، اما به نظر می‌رسد آثار بیشتر بناهای دوره اسلامی، در زیر بافت شهری و اطراف کاروانسرای مربوط به دوره صفوی تمرکز یافته باشد. ساخت‌وسازهای چند دهه اخیر منجر به نمایان شدن بقایای پراکنده معماری در زیر بافت کنونی به‌ویژه محدوده موسوم به خیابان ساحلی و خیابان شهداء در ضلع جنوبی شهر شده است. در این راستا و طی دومین فصل کاوش گسترده بافت تاریخی در شهریور و مهر 1401 نگارندگان در تلاش برای شناسایی کاربری و گاهنگاری آثار معماری مکشوفه با استفاده از علوم میان‌رشته‌ای برآمدند. بر این اساس، مسئله اصلی پژوهش پیش رو تعیین گاه‌سنجی بقایای معماری تاریخی یافته شده از قصر شیرین به کمک تحلیل های باستان شناختی و استفاده از روش سالیابی ترمولومینسانس است. از میان ترانشه‌های چهارگانه کاوش، دو نمونه آجر از ترانشه‌های i و iii با رعایت شرایط برداشت، انتخاب و به منظور سالیابی ترمولومینسانس به پژوهشکده حفاظت و مرمت ارسال شدند. نتایج پژوهش حاکی از آنست که بقایای معماری مکشوفه ترانشه‌های i و iii (به‌ویژه سازه آجری محکم و برجای ترانشه i) به قرون 89 ه.ق (دوره‌های ایلخانی و تیموری) تعلق دارند؛ اما با توجه به ناقص و شکسته بودن تمامی مصالح آجری دیوار مستحکم ترانشه iii و عجله در ساخت آن، به نظر می‌رسد از مصالح آجری قدیمی‌تر در ساخت دیوار بلند و جدیدتر ترانشه بهره گرفته‌اند. به این معنی احتمالاً دیوار ترانشه iii در دوره قاجار ساخته و یا مجدداً استفاده شده؛ اما مصالح آن مربوط به قرون میانی اسلام است.

the chronology of the architectural remains of the saheli street in the historical context of qasr-e shirin by thermoluminescence method

archaeological excavations in the historical context of cities are always one of the most important challenges in the field of cultural heritage studies. the current buildings of qasr e shirin show its glory and its important position in the urban divisions of the sassanid period, it seems that most of the remains of the buildings of the islamic period are concentrated under the urban context and around the safavid caravanserai. the constructions of the last few decades have led to the appearance of scattered remains of architecture under the current context, especially in the area known as saheli street and shohada street in the southern part of the city. in this direction and during the second season of extensive exploration of the historical context in 2022, the writers tried to identify the use and chronology of the uncovered architectural remains. based on this, the main goal of the upcoming research is to determine the chronology of the historical architectural remains found in qasr e shirin with the help of archaeological analysis along with the use of thermoluminescence dating. among the four excavation trenches, two brick samples from trenches i and iii were selected and sent to the conservation and restoration research institute for the purpose of dating. the results of the research indicate that the exposed architectural remains belong to the 8th-9th centuries ah (ilkhanid and timurid periods); however, due to the incomplete and broken brick materials of the strong wall of trench iii and the rush to build it, it seems that older brick materials were used in the construction of the long and newer wall of the trench. for this purpose, the wall of trench iii was probably built or reused in the qajar period; but its materials belong to the 8th-9th centuries ah.