شناسایی و اندازه‌گیری آلاینده‌های هوا در محوطه تاریخی نقش‌رستم فارس

نقش‌رستم نام مجموعه‌ای باستانی با یادمان‌هایی از دوره ایلامیان، هخامنشیان و ساسانیان در شمال شهرستان مرودشت و در فاصله پنج کیلومتری از تخت‌جمشید قرار دارد. مجاورت منابع آلاینده به این محوطه به‌ویژه مجتمع پتروشیمی مرودشت (در 17 کیلومتری جنوب غربی نقش‌رستم)، نزدیکی محوطه با جاده‌ها و محورهای مبادلاتی پر تردد، کشاورزی گسترده در منطقه و استفاده از حجم زیادی از کودهای شیمیایی و علف‌کش‌ها و همچنین به آتش‌کشیدن بقایای گیاهی اراضی کشاورزی پس از برداشت محصول، باعث شده فرضیه فرسایش آثار در این محوطه باستانی تقویت گردد؛ بنابراین از مهم‌ترین اهداف این تحقیق شناسایی و اندازه‌گیری میزان آلاینده‌های مذکور در محوطه نقش‌رستم با انجام مطالعات آزمایشگاهی است. به همین منظور اقدام به نمونه‌گیری از هوای منطقه و استخراج فاز جامد فضای فوقانی (hs-spme) با استفاده از فیبرهای سنتزی spme به‌عنوان ابزار گیرانداز آلاینده‌ها گردید. همچنین از تعدادی نمونه‌گیر گازی (gas sampler) نیز جهت استخراج مستقیم هوای آلوده استفاده شد تا بتوان طیف گسترده‌ای از ترکیبات آلاینده را شناسایی نمود. همچنین جهت آنالیزها از کروماتوگرافی گازی متصل به طیف‌سنج جرمی و کروماتوگرافی یونی استفاده شد. نتایج نشان می‌دهد که تنوع گونه‌های آلاینده و مقادیر آن‌ها در محوطه نقش‌رستم بسیار بالا بوده و مهم‌ترین منبع آن مربوط به مجتمع پتروشیمی مرودشت است؛ بنابراین آلاینده‌های موجود در منطقه و به‌ویژه آلاینده‌های تولیدی مجتمع پتروشیمی تهدیدی برای آثار تاریخی منطقه بشمار می‌روند. با توجه به ظرفیت‌های تاریخی و طبیعی محوطه و منطقه ضرورت دارد در درازمدت الگوی توسعه پایدار منطقه از صنایع با حجم بالای آلاینده‌های زیست‌محیطی به سمت گردشگری تغییر یابد. 

identification and measurement of air pollutants in the historical site of naqsh-e rostam, fars, iran

naqsh-e rostam is the name of a stone heritage site with memories from the elamite, achaemenid and sasanian periods, which is located in the south of iran, in the north of marvdasht city, five kilometers from the persepolis world heritage site. proximity of polluting sources to this site, especially: shiraz petrochemical company (located in the city of marvdasht and 17 km southwest of naqsh-e rostam), busy roads, extensive agriculture in the region and the use of a large amount of chemical fertilizers and herbicides, as well as the burning of plant residues on agricultural lands after harvesting crops, has caused many concerns for the possible erosion of the stone reliefs of the site. therefore, one of the most important goals of this research is to identify and measure the amount of mentioned pollutants in naqsh-e rostam site with laboratory studies. smpling of the air in the region and headspace solid phase micro extraction (hs-spme) were done using synthetic fibers and gas samplers. also, gas chromatograph connected to mass spectrometer and ion chromatograph were used for analysis. the results show that the diversity and concentration of pollutant species in naqsh-e rostam is very high and the most important source is related to the petrochemical company. the historical and natural capacities of naqsh-e rostam site and other historical sites of the region require that in the long term, the pattern of sustainable development of the region should be changed from industries with high volume of environmental pollutants to tourism.