آنالیز pixe سفال‌ گورستان‌های استرک جوشقان، سیلک و صرم به منظور بازسازی نظام معیشتی و پیوندهای فرهنگی اجتماعات عصر آهن منطقه مرکز فلات ایران

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های عصر آهن ایران، وجود گورستان‌هایی بدون ارتباط با استقرارگاه است. دلیل یافت نشدن استقرارگاه در نزدیکی اغلب این گورستان‌ها می‌تواند در ارتباط با کوچ‌نشین بودن جوامع عصر آهن و یا وجود استقرارگاه‌های موقتی که تاکنون آثاری از آن‌ها کشف نشده است، توضیح داده شود. ویژگی مهم این گورستان‌ها، فراوانی زیاد سفال‌های تدفینی است که مشخص نیست چگونه و در کجا ساخته شده‌اند. سفال‌های گورستان‌های نسبتاً نزدیک شباهت زیادی به هم دارند. از زمان گیرشمن پرسش‌های مهمی در این خصوص مطرح بوده‌ است: آیا سفال‌های با شباهت بسیار زیاد در یک کارگاه خاص تولید می‌شدند و سپس بین جوامع توزیع می‌گردیدند یا هر جامعه با توجه به اینکه هنوز استقرارگاه و کوره‌های تولید سفال در پیرامونش یافت نشده است، تولیدکننده سفال خودش بوده است؟ در این پژوهش، به منظور پاسخگویی به پرسش‌های مذکور، جمعاً 22 نمونه تصادفی از سفال‌های عصر آهن سه محوطه گورستانی استرک جوشقان و سیلک در کاشان و صرم در قم مورد آنالیز عنصری pixe قرار گرفت و داده‌های حاصل به روش آماری pca تحلیل شدند. بر طبق خروجی‌ها، هیچ‌گونه همبستگی بین سفال‌ها مشاهده نشد. همچنین، با وجود همپوشانی در بعضی از اکسیدهای اصلی، اما مقدار اکسید منیزیم به‌طور معناداری در سفال‌های هر سه محوطه متمایز بود. این تحقیق باستان‌سنجی نشان می‌دهد که نمونه سفال‌های عصر آهن گورستان‌های استرک جوشقان، سیلک و صرم از منابع خاک جداگانه‌ای ساخته شده‌اند ولی سفال‌های محوطه‌های مذکور از نظر شکلی، شباهت زیادی با هم دارند که به احتمال زیاد، نشان‌دهنده وجود روابط فرهنگی، جابجایی جمعیتی و یا تقلید سبکی است، نه به‌دلیل تولید متمرکز در یک یا چند مکان محدود و توزیع آن‌ها از طریق تجارت؛ بنابراین، نتایج پژوهش از فرضیه کوچ‌نشین یا نیمه‌یکجانشین بودن جوامع عصر آهن منطقه فرهنگی شمال مرکزی ایران پشتیبانی می‌کند.

pixe analysis of the pottery of estark-joshaghan, sialk, and sarm cemeteries in order to reconstruct the subsistence system and cultural links of the iron age communities in the central plateau of iran

one of the most important characteristics of iran's iron age is the existence of cemeteries without a connection with the settlement. the reason for not finding settlements near most of these cemeteries can be explained in connection with the nomadic nature of the iron age societies or the existence of temporary settlements whose traces have not been discovered so far. the important feature of these cemeteries is the abundance of burial pottery that is not known how and where they were made. pottery from relatively close cemeteries are very similar. since the time of ghirshman, important questions have been raised in this regard; were very similar pottery produced in a specific workshop and then distributed among the communities, or did each community produce its own pottery, considering that no pottery production sites and kilns have been found in its vicinity? in this research, to answer the questions mentioned above, a total of 22 random samples of iron age pottery from the three cemeteries of estark-joshaghan and sialk in kashan and sarm in qom were subjected to pixe elemental analysis, and the resulting data were analyzed by pca statistical method. according to the results, no correlation was observed between the pottery. further, despite the overlap in some of the main elements, the amount of magnesium oxide was significantly different in the ceramics of all three areas. this archaeometric analysis shows that the iron age pottery samples of estark-joshaghan, sialk, and sarm cemeteries were made from separate soil sources. however, the ceramics of the sites are very similar in form, which most likely indicates the existence of cultural relations, demographic displacement, or stylistic imitation, not due to concentrated production in one or more limited places and their distribution through trade. therefore, the results support the nomadic or semi-sedentary hypothesis of iron age societies in the cultural region of north central iran