تغییرات ساختاری توده‌های جنگلی با توجه ‌به شدت تخریب در یک بوم‌سازگان کوهستانی (مطالعه موردی: جنگل ابر، استان سمنان)

مقدمه و هدف: مطالعه حاضر در سه توده‌ی با ترکیب و ساختار و هم‌چنین شدت تخریب متفاوت در جنگل ابر شاهرود استان سمنان انجام شد. در هر توده 3 قطعه نمونه 1 هکتاری به ابعاد (100×100 متر) به‎روش ترانسکت انتخاب شد. ترانسکت‌ها موازی با یکدیگر و در جهت کلی شیب دامنه (جهت جنوبی‎شمالی) و افزایش ارتفاع از سطح دریا مستقر شدند. در هر قطعه‌نمونه مشخصه‌های گونه، قطر در ارتفاع برابرسینه تمام درختان بیشتر از 7/5 سانتی‌متر اندازه‌گیری و ثبت شد. از قطر برابرسینه و رویه‌زمینی، تراکم درختان قطور، ضریب جینی، شاخص پیچیدگی ساختار و ضریب کاهش قطری دولیوکورت جهت مقایسه تفاوت بین توده‌ها استفاده شد. ارزیابی ساختار توده‌ها با توجه به شدت تخریب با استفاده از مثلث ساختار جنگل انجام شد. برای این‌کار، درختان در کلاسه‌های کم‌قطر (30 < سانتی‌متر)، میان‌قطر (50-30 سانتی‌متر) و قطور (بزرگ‌تر از 50 سانتی‌متر) طبقه‌بندی شدند. اندازه‌گیری تجدیدحیات گونه‌های چوبی در ریزقطعات نمونه با ابعاد 2×2 متر (4 مترمربع) در نظر گرفته‌شد. مشخصات تجدیدحیات گونه‌های چوبی در سه گروه با ارتفاع کمتر از 0/3، 1/30-0/30 و بیشتر از 1/30 متر اندازه‌گیری شد. تنوع گونه‌ای، غنا و یکنواختی توده‌های مورد مطالعه با استفاده از شاخص شانون‌ وینر تعیین شد. شاخص‌های تنوع شانون وینر، یکنواختی و غنا باتوجه‌ به گونه‌های شناسایی شده تعیین شدند. مشخصه‌های تنوع گونه‌ای، ترکیب، توزیع تعداد و رویه‌زمینی در طبقات قطری و وضعیت تجدیدحیات با استفاده از آزمون یک طرفه anova و مقایسات چندگانه توکی در سطح 5 درصد باتوجه‌به نوع آشفتگی توده‌ها مقایسه شدند.مواد و روش‌ها: مطالعه حاضر در سه توده‌ی با ترکیب و ساختار و هم‌چنین شدت تخریب متفاوت در جنگل ابر شاهرود در استان سمنان انجام شد. در هر توده، 3 قطعه نمونه 1 هکتاری به ابعاد (100×100 متر) به‎روش ترانسکت انتخاب شدند. ترانسکت‌ها موازی یکدیگر و در جهت کلی شیب مستقر شدند. در هر قطعه ‌نمونه مشخصه‌های گونه، قطر در ارتفاع برابرسینه تمام درختان بیشتر از 7/5 سانتی‌متر اندازه‌گیری و ثبت شد. از قطر برابرسینه و رویه‌زمینی، تراکم درختان قطور، ضریب جینی، شاخص پیچیدگی ساختار و ضریب کاهش قطری دولیوکورت جهت مقایسه تفاوت بین توده‌ها استفاده شد. ارزیابی ساختار توده با توجه به شدت تخریب با استفاده از مثلث ساختار جنگل جهت ارزیابی ساختار توده‌ها بر اساس شدت تخریب استفاده شد. برای این کار رویه‌زمینی در طبقات کم‌قطر، میان‌قطر و قطور محاسبه شد. اندازه‌گیری تجدیدحیات گونه‌های چوبی در ریزقطعات نمونه با ابعاد 2×2 متر (4 مترمربع) در نظر گرفته شد. مشخصات تجدید حیات گونه‌های چوبی در سه گروه با ارتفاع کمتر از 0/3، 1/30 -0/30 و بیشتر از 1/30 متر اندازه‌گیری شد. مشخصه‌های تنوع گونه‌ای، ترکیب، توزیع تعداد و رویه‌زمینی در طبقات قطری و وضعیت تجدید حیات با استفاده از آزمون یک طرفه anova و مقایسات چندگانه توکی در سطح 5 درصد با توجه ‌به نوع آشفتگی توده‌ها مقایسه شدند.یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان داد که 2683 پایه متعلق‌به 11 گونه‌ی چوبی در منطقه موردمطالعه وجود دارد. بیشترین و کمترین تراکم درختان به‌ترتیب به توده با تخریب متوسط (346 پایه در هکتار) و شدید (189 پایه در هکتار) تعلق داشت. هم‌چنین، توده با تخریب شدید بیشترین میانگین قطر برابرسینه (37/46 سانتی‌متر) و میانگین ارتفاع (11/86 متر) را در بین سه توده دارا بود. کمترین مقدار تنوع و یکنواختی گونه‌ای در توده با تخریب شدید (2/31=h’، 63/0species evenness =) و بیشترین آن در توده دست‌نخورده (2/97=h’، 87/0species evenness = ) مشاهده شد. توزیع فراوانی‌ گونه‌ها در توده‌های جنگلی متفاوت است. ساختار توده‌ها فراوانی گسترده‌ای از حضور پایه‌های جوان و کم‌قطر (dbh < 30cm)، کاهش پایه‌های قطور و مسن (dbh > 55cm) را در هر سه توده نشان می‌دهد. توده با تخریب متوسط از متنوع‌ترین و فراوان‌ترین تجدید حیات گونه‌های چوبی برخوردار است. الگوی کلی توزیع تعداد در طبقات قطری توده‌های مورد مطالعه همانند توده‌های جنگلی ناهمسال طبیعی، رونده کاهنده یا نیمه ‌هذلولی را نشان می‌دهد به ‌طوری که منحنی توزیع جمعیت آنها از شکل جی j معکوس پیروی می‌کند. در هر سه توده، بیشترین فراوانی متعلق به گونه‌های لِوَر (carpinus orientalis mill. ) و اوری ( macranthera fisch. &quercus mey) بود. در توده‌های کمتر دست‌خورده و تخریب زیاد، این دو گونه به‎ ترتیب 60/5 درصد (667 و 440 فرد) و 22/7 درصد (250 و 165 فرد) از کل پایه‌های مورد بررسی را تشکیل می‌دهند. هچنین فراوانی زادآوری در توده‌های مورد مطالعه به ‎طور متوسط (میانگین± انحراف معیار) 89±335 نونهال و 35±132 نهال (در سطح 4 متر مربع) به‌دست آمد.نتیجه‌گیری: آشفتگی‌های انسانی می‌توانند بر مکانیسم‌های تجدید حیات گونه‌های جنگلی تاثیر بگذارند. برخی از آنها توانایی تداوم از طریق جست‌دهی و رشد غیرجنسی را نشان می‌دهند. با این‌حال، توجه به این نکته مهم است که همه گونه‌ها این ظرفیت را برای ماندگاری نشان نمی‌دهند. در منطقه مورد مطالعه، گونه‌هایی از جمله لِوَر، اوری و حتی مای‌مرز قابلیت جست‌دهی خوبی دارند و می‌توانند به راحتی در شرایط تخریب رویشگاه را احیاء کنند. شدت بهره‌برداری و برداشت در محیط با آشفتگی و تخریب متوسط، بیشتر و در محیط با تخریب زیاد، کمتر است با این‎حال، نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهند که به‌نظر نمی‌رسد بهره‌برداری و برداشت درختان توسط جوامع محلی و حتی تفرج کنندگان اثرات نامطلوبی بر فراوانی، ساختار و زادآوری توده‌های مورد مطالعه داشته باشد. بلکه عوامل دیگری از جمله برداشت‌های غیرمجاز و قاچاق، احداث جاده و مسیرهای انتقال گاز و برق، تغییر کاربری و احتمالاً تغییر اقلیم می‌توانند نقش مهمی در تخریب این توده‌های ارزشمند داشته باشند. با توجه ‌به نتایج تحقیق، بهبود وضعیت تجدید حیات طبیعی گونه‌های درختی بومی از طریق شیوه‌های مختلف جنگل‌کاری توصیه می‌شود و نیاز به حفاظت فوری به ‏‎منظور اطمینان از بهره‌برداری و مدیریت پایدار جنگل است.

structural changes in forest stands considering the intensity of degradation in a montane ecosystem (case study: abr forest, semnan province)

extended abstract background: the complexity of the vegetation structure is an important feature of natural ecosystems, often associated with higher ecological performance. studies have shown that plant communities that are structurally more diverse are also more complex. however, the shape and overall nature of this relationship, as well as the involved mechanisms, are not well known. on the other hand, the assets and services of forest ecosystems have significantly declined due to destruction and deforestation in some parts of iran, particularly in mountainous landscapes. this study aims to evaluate the structural changes in forest stands affected by varying degrees of degradation in a mountainous ecosystem. the research focuses on analyzing structural indicators, such as abundance, species composition, density, diameter at breast height (dbh), tree height, and the regeneration status of woody species. the primary goal is to achieve a better understanding of the human disturbance process and its effects on forest structure. additionally, the study emphasizes providing recommendations and strategies for the sustainable management and restoration of degraded forest stands based on the findings.methods: this study was conducted in three forest stands within the abr forest, located in shahroud, semnan province, each characterized by different levels of disturbance as well as distinct species composition and structural features. in each stand, three sample plots (100 × 100 m) were established along transects following a southern-to-northern direction, corresponding to the general slope and increasing elevation gradient. the transects were aligned parallel to each other. all woody species with a diameter at breast height (dbh) greater than 7.5 cm were measured and identified within each plot. the collected dbh and basal area data were used to calculate several structural parameters, including tree density (n.ha-1), the proportion of large-diameter trees, the gini coefficient, the structural complexity index, and doliucourt’s diameter differentiation, to compare the stand structure among the different disturbance intensities. the forest structure triangle method was employed to further assess the forest structure based on disturbance intensity. for this purpose, trees were grouped into three dbh classes: small (< 30 cm)  medium (30–50 cm), and large (> 50 cm) diameter classes .regeneration of woody species was recorded within subplots measuring 2 × 2 meters (4 m²) established inside each main plot. regenerating individuals were categorized into three height classes; less than 0.3 m, 0.3 and 1.3 m, and greater than 1.3 m. species diversity, richness, and evenness across stands were evaluated using the shannon–wiener diversity index. species diversity, composition, distribution of number and basal area in diameter classes, and regeneration characteristics were compared using the one-way anova test and tukey’s multiple comparisons at the 5% level according to the type of stand disturbance.results: in total, 2638 individuals belonging to 11 woody species were observed in the study area. the highest and lowest tree densities were recorded in moderately disturbed (346 stems per hectare) and severely disturbed (189 stems per hectare) stands, respectively. furthermore, the severely disturbed stands exhibited the greatest mean dbh (dbh = 37.46 cm) and mean tree height (11.86 m) among the three stands. the analysis of biodiversity indices showed the lowest species diversity (shannon index h’ = 2.31) and species evenness (0.63) in severely disturbed stands, while the highest values for both diversity (h’ = 2.97) and evenness (0.87) were observed in the intact (undisturbed) stand. the distribution of species abundance varied among the investigated stands. the structure of the stands exhibited a wide presence of young and small-diameter individuals (dbh < 30 cm) and alongside a decline in the number of large and old trees (dbh > 55 cm) in all three stands. the moderate degradation stand had the most diversity and abundant regeneration of woody species. the distribution pattern of the number in the diameter classes of the studied stands shows a decreasing or semi-hyperbolic trend, as well as uneven-aged natural stands, so that their population distribution curve follows an inverted j shape. carpinus orientalis and quercus macranthera were the most prevalent in the three stands. in intact and severe degradation stands, these two species constituted 60.5% (667 and 440 individuals) and 22.7% (250 and 165 individuals) of the total investigated individuals, respectively. moreover, the regeneration frequency of the studied stands was obtained with 335 ± 89 (mean ± standard deviation) seedlings and 132 ± 35 (mean ± standard deviation) saplings (in 4 m2).conclusion: human disturbances can significantly impact forest regeneration mechanisms. certain species demonstrate persistence capacity through vegetative sprouting and asexual reproduction, while others lack this adaptive trait. in the study area, three species exhibited particularly high sprouting potential; carpinus orientalis, quercus macranthera, and carpinus betulus. these species showed remarkable resilience to habitat degradation through vigorous vegetative regeneration, enabling effective site rehabilitation in disturbed conditions. the intensity of exploitation and harvesting was higher in the environment with moderate disturbance and degradation, while it was lower in the severely degraded stand. however, the results indicate that the harvesting and exploitation of trees by local communities and even recreational users do not seem to have adverse effects on the abundance, structure, and regeneration of the studied stands. instead, other factors, such as illegal logging and trafficking, road construction, gas and electricity transmission routes, land-use changes, and possibly climate change, may play a significant role in the degradation of these valuable stands. based on the research results, it is recommended to improve the natural regeneration status of native tree species through various afforestation methods. there is an urgent need for protection to ensure sustainable exploitation and management of the forest.