مخاطرات نظام مدیریت کالبدی با تاکید بر رویکرد حکمرانی؛ مورد مطالعه: شهر تهران

هدف: مدیریت مخاطرات کالبدی در کلانشهرهای پیچیده‌ای مانند تهران، با چالش‌های بنیادین و ناکارامدی‌های ساختاری مواجه است. حوادثی نظیر فروریزش ساختمان پلاسکو، بیش از آنکه رخدادی منفرد باشند، نمادی از شکست سیستمی هستند. هدف این پژوهش، آسیب‌شناسی نظام فعلی مدیریت مخاطرات کالبدی شهر تهران و تبیین ضرورت گذار از پارادایم سنتی «مدیریت» به پارادایم نوین «حکمرانی» است. نوآوری این پژوهش در به‌کارگیری یک چارچوب تحلیلی یکپارچه و سیستمی است که این چالش‌ها و دلایل پیدایش آنها را نه به‌صورت مجزا، بلکه به‌منزلۀ یک نظام مسائل درهم‌تنیده بررسی می‌کند. همچنین در این پژوهش، بر گذار پارادایمی از مدیریت به حکمرانی مخاطرات محیطی به‌مثابه راهکاری نوآورانه برای عبور از این چالش‌ها تاکید شده است.روش پژوهش: این پژوهش با رویکردی کیفی و با اتخاذ پارادایم تفسیرگرایی انجام گرفته است. برای دستیابی به فهمی عمیق از ریشه‌های ناکارامدی، از راهبرد تحلیل محتوای کیفی روی مجموعه‌ای از اسناد کلیدی ملی (شامل گزارش ملی پلاسکو و گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس) و مقاله‌های تخصصی مرتبط که با روش مرور نظام‌مند انتخاب شدند، استفاده شد. فرایند تحلیل شامل کدگذاری باز، دسته‌بندی کدها در قالب مضامین سازمان‌دهنده و در نهایت استخراج مضامین فراگیر به‌منزلۀ چارچوب نهایی «نظام مسائل» بود.یافته‌ها: تحلیل یافته‌ها نشان داد که ناکارامدی نظام مدیریت مخاطرات کالبدی، حاصل نوعی اختلال سیستمی است که در پنج حوزۀ اصلی قابل شناسایی است: 1. مسائل تقنینی و حقوقی (مانند ضعف در بازدارندگی قوانین)؛ 2. مسائل نهادی (مانند ضعف نهاد هماهنگ‌کننده و پارادوکس درآمد- ایمنی)؛ 3. مسائل اقتصادی (مانند خلا حضور نهادهای مالی)؛ 4. مسائل اجتماعی و فناورانه (مانند ضعف فرهنگ عمومی ایمنی)؛ 5. مسائل کالبدی و فنی (مانند فرسودگی محیطی). این مسائل به‌صورت شبکه‌ای درهم‌تنیده، یکدیگر را تقویت و بازتولید می‌کنند.نتیجه‌گیری: دستاورد اصلی این پژوهش، شناسایی آسیب‌های مدیریت مخاطرات کالبدی و دلایل پیدایش آنها با رویکرد سیستمی است که نشان می‌دهد رویکرد سنتی «مدیریت مخاطرات» مبتنی بر نگاه سلسله‌مراتبی و بخشی‌نگری، دیگر پاسخگوی پیچیدگی‌های امروز تهران نیست. برای خروج از چرخۀ باطل بازتولید ناایمنی، تغییر پارادایم بنیادین و گذار به رویکرد «حکمرانی مخاطرات کالبدی» که مبتنی بر اصول یکپارچگی، مشارکت شبکه‌ای، شفافیت و پاسخگویی است، ضرورتی راهبردی و انکارناپذیر محسوب می‌شود.

physical management system hazards with emphasis on the governance approach: a case study of tehran

objective: this study aims to diagnose the systemic failures of tehran’s physical hazards management system. complex metropolises like tehran face fundamental challenges and structural inefficiencies in managing physical hazards, a reality tragically underscored by incidents like the collapse of the plasco building. more than isolated events, such catastrophes are symptomatic of a broader systemic breakdown. this research argues for a critical shift from the traditional “management” paradigm to a modern “governance” approach for urban hazards. the novelty of this study lies in its integrated, systemic analytical framework, which examines these challenges not in isolation but as an interconnected “system of issues”.method: adopting an interpretivist and qualitative approach, this research utilizes systematic qualitative content analysis of key national documents, including the official national report on the plasco incident and a parliamentary research center report, as well as relevant specialized academic articles. the analysis involved open coding, categorizing codes into organizing themes, and extracting global themes to construct the final “system of issues” framework.results: the analysis reveals that the inefficiency of tehran’s physical hazards management is a systemic dysfunction rooted in five key areas: 1) legal and legislative issues (e.g., weak deterrence of laws); 2) institutional issues (e.g., lack of a coordinating body and the income-safety paradox); 3) economic issues (e.g., absence of financial institutions); 4) socio-technological issues (e.g., a weak public safety culture); and 5) physical and technical issues (e.g., environmental degradation). these issues form an intricate network, reinforcing and perpetuating one another.conclusions: the study’s main contribution is its systematic identification of the failures in physical hazards management and their underlying causes. it demonstrates that the traditional, hierarchical, and fragmented “hazards management” approach is no longer adequate for tehran’s current complexities. moving beyond the vicious cycle of insecurity requires a fundamental paradigm shift to “physical hazards governance,” based on integration, network participation, transparency, and accountability principles.