الگوی پارادایمی ریسک فرونشست زمین با رویکرد توسعه‌محور در مدیریت منابع آب

هدف: فرونشست زمین در مناطق خشک ایران، ناشی از برداشت بی‌رویۀ آب زیرزمینی، تغییرات کاربری اراضی، ضعف حکمرانی آب و تغییرات اقلیمی، امنیت منابع آب و زیرساخت‌ها را تهدید می‌کند. این پژوهش با رویکرد داده‌بنیاد، اولین مدل پارادایمی کیفی فرونشست در زنجان را با تاکید بر ضعف حکمرانی آب و رویکرد توسعه‌محور ارائه می‌دهد. این مدل، با ادغام ابعاد مدیریتی و انسانی و پیشنهاد راهبردهای عملی مبتنی بر مشارکت محلی، پایداری منابع آب را تقویت می‌کند.روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر روش نظریۀ داده‌بنیاد انجام گرفت. جامعۀ آماری شامل خبرگان و متخصصان حوزۀ فرونشست و مدیریت منابع آب در استان زنجان بود که از میان آنها 18 نفر به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند گردآوری شد و تحلیل کیفی با استفاده از نرم‌افزار maxqda نسخۀ 18 و براساس مدل پارادایمی شامل شرایط علّی، مداخله‌گر و زمینه‌ای صورت گرفت.یافته‌ها: نتایج تحقیق نشان داد که فرونشست زمین ناشی از برهم‌کنش پیچیده مجموعه‌ای از عوامل است. عوامل علّی شامل برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، نبود برنامه‌ریزی تلفیقی در مدیریت آب و ضعف در اجرای قوانین است. عوامل مداخله‌گر شامل شرایط اقلیمی متغیر، ویژگی‌های زمین‌شناسی و فشارهای اقتصادی- اجتماعی مانند بیکاری در مناطق روستایی و قیمت کم آب زیرزمینی است. عوامل زمینه‌ای مانند ساختار حکمرانی ناپایدار، ناهماهنگی دستگاه‌ها، مشارکت کم جوامع محلی و زیرساخت‌های ناکافی نیز زمینه‌ساز تسریع و گسترش این پدیده شده‌اند.نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که مدیریت فرونشست تنها با رویکردی جامع و هماهنگ در چارچوب مدیریت پایدار منابع آب امکان‌پذیر است. نوآوری این پژوهش در معرفی نخستین مدل پارادایمی کیفی فرونشست در زنجان با تمرکز بر حکمرانی آب و رویکرد توسعه‌محور است که با ادغام ابعاد انسانی و مدیریتی در کنار عوامل طبیعی، راهبردهای عملی مبتنی بر مشارکت محلی را پیشنهاد می‌کند. این دستاورد می‌تواند مبنایی برای طراحی سیاست‌ها و اقدامات پیشگیرانه در سطح ملی و منطقه‌ای باشد.

a development-oriented paradigmatic model for land subsidence risk in water resources management

in recent decades, land subsidence has emerged as a critical environmental and management challenge in iran’s arid and semi-arid regions. primarily caused by excessive groundwater extraction, subsidence poses risks far beyond agriculture, threatening water security, infrastructure stability, ecological balance, and community resilience. this study aims to develop a paradigmatic model of the factors influencing land subsidence in zanjan province, emphasizing managerial, natural, and human dimensions with special attention to the role of weak water governance. using a qualitative approach and grounded theory methodology, data were collected through semi-structured interviews with 18 experts in the field. the data were analyzed using maxqda software based on a paradigmatic framework comprising causal, intervening, and contextual conditions. the findings reveal that land subsidence results from the complex interplay of multiple drivers. causal factors include unsustainable groundwater withdrawal, lack of integrated water planning, and weak law enforcement. intervening factors such as variable climate conditions, geological features, and socio-economic pressures like rural unemployment and low groundwater costs further intensify the problem. contextual conditions including unstable governance structures, poor inter-agency coordination, low community participation, and insufficient infrastructure accelerate the spread of this hazard. addressing land subsidence requires a comprehensive strategy rooted in sustainable water resource management. key recommendations include implementing effective groundwater monitoring, promoting water-efficient irrigation, strengthening institutional capacities, enforcing relevant regulations, and enhancing community awareness and involvement. these insights provide a valuable foundation for developing policies and practical measures to mitigate land subsidence and protect groundwater resources nationwide.